Actrice Noomi Rapace als Lis Salander in de verfilming van deel 1 van de Millennium-trilogie. Foto MVSP

Heleen van Royen en entourage op het Boekenbal Foto Lex van Rossen

Victoria, de 27-jarige biseksuele femme fatale uit de nieuwe roman De mannentester van Heleen van Royen, wordt ingehuurd door vrouwen die hun man ervan verdenken dat hij vreemd gaat. Victoria levert de bewijzen voor hun overspelige natuur door ze te verleiden. Ze haat mannen. Zozeer zelfs, dat ze ze eigenhandig straft. Eerst drogeert ze de mannen in kwestie. Daarna tatoeëert ze de man rondom zijn geslachtsdeel: SLUT 11. Het gaat Victoria erom „het internationale gezelschap van schuinsmarcheerders, hoerenlopers, oplichters en ander manvolk, gedreven door een overmaat aan testosteron” te straffen.

‘De mannentester’ had ook heel goed De mannenhaatster kunnen heten. Heleen Van Royen maakt daarmee met dit boek een opmerkelijke wending in haar carrière: de vrouw die eerder seks als haar belangrijkste handelsmerk beschouwde, zegt nu „seks wordt overgewaardeerd”. En hield de getrouwde vrouwelijke hoofdpersoon uit Van Royens Godin van de Jacht er minstens drie minnaars op na, nu propageert haar vrouwelijke protagonist het taboe op overspel. Ook kijkt Victoria met afkeer naar het plastic lichaam van een vrouw die er een dagtaak aan heeft zich te conserveren met botox en de hele tijd een ‘kijk mij eens geil zijn’-signaal afgeeft.

Toen vorig jaar Van Royens boek Stout verscheen, een dik uitgevallen reclamefolder waarin bekende Nederlandse vrouwen onder het mom van ‘macht’ een lingeriesetje van Marlies Dekkers aantrokken, verweet ik haar een female chauvinist pig te zijn, een vrouw die ‘one of the boys’ wil zijn en andere vrouwen en zichzelf tot een karikatuur van vrouwelijke seksualiteit maakt: altijd geil, altijd een bimbo stoeipoes en permanent seksueel beschikbaar. Wat is er gebeurd? Is Heleen van Royen plotseling een feminist geworden?

Eerlijk is eerlijk, Van Royens personage Victoria is met haar daadkracht, hoekigheid, strenge moraal en boosheid een uiterst vermakelijke aanwinst voor de Nederlandse literatuur en ze verschijnt precies op het juiste moment. Waar deze mannenhaatser vandaan komt? Ik zou niet durven beweren dat Van Royen de kritiek op de seksualisering van de samenleving nu ineens onderschrijft, maar ik denk wel dat Victoria geboren is uit een reactie op het teveel aan vrouwenhaat waarmee ze de laatste tijd omringd werd. Een paar feiten: 1 op de 3 vrouwen heeft te maken met seksueel geweld, bleek onlangs uit het rapport Seksuele Gezondheid in Nederland. Dan zijn er de seksistische commentaren die je om de oren vliegen: vrouwen zouden niet krachtig genoeg zijn als rechters. De buitensporige reacties op het vrouwenprogramma De tafel van 5: Youp van ’t Hek die het over een ‘tokshow’ heeft (lachen!) en Jan Blokker die vindt dat de vrouwen maar wat zeuren en kwebbelen. Ik noem verder de literaire trend van de ‘Fucktion’ (of de ‘dicklit’). Critica Marja Pruis in De Groene Amsterdammer signaleerde de opmars van een nieuw soort seksistische machoschrijver: eentje die afrekent met het feminisme waardoor zij jarenlang tot een opgelegde vorm van vrouwvriendelijkheid zijn gedwongen. De helden zijn „vreemdgaande en pornografisch geïnspireerde genotzoekers op leeftijd”. Op televisie: de serie Mad Men lepelt lekker ouderwets seksisme op onder het mom van ‘retro’. Deze serie, alsook sommige auteurs, presenteren hun mannen met een dosis ‘ironie’, zoals P.F. Thomese (Vladiwostok), J.Kessels (The Novel) of Ilja Pfeijffer (Rupert), en pogen daarmee de misogynie een literair, zelfreflexief of maatschappelijk tintje geven. Bij Robert Vuijsjes boek over het eindeloos neuken met negerinnen heette het dat hij een belangrijk boek over de multiculturele samenleving had geschreven. Het nieuwe seksisme levert prestigieuze prijzen op.

En nu lijkt de maat vol: The Angry Woman Strikes Back. Niet door het gedrag van mannen te kopiëren (female chauvinist pig) – maar door de vrouwenhaat (bij mannen en vrouwen!) wreed af te straffen. Victoria staat niet alleen met haar wraak. In Stieg Larssons populaire Millennium- trilogie, waaronder diens Mannen die vrouwen haten, komt ook zo’n wraakzuchtige biseksuele vrouw voor: Lis Salander straft mannen die zich schuldig hebben gemaakt aan vrouwenhaat (verkrachting, mishandeling, bedrog, prostitutie, vrouwenhandel) ook door ze op hun lijf te tatoeëren: IK BEN EEN SADISTISCH VARKEN, EEN KLOOTZAK EN EEN VERKRACHTER.

Saillant detail is dat de strijdlustige taal geïmporteerd lijkt te worden uit de islamitische cultuur. Van Royen laat haar heldin Victoria zo aan het woord over haar slachtoffers: „Allen op heterdaad betrapt door mij, allen berecht door mij, volgens mijn wetgeving, mijn sharia.” Sharia? Ook Lis Salander uit ‘Mannen die vrouwen haten’ tatoeëert op haar mannelijke slachtoffers: ‘varken’. Varken is het scheldwoord van moslims voor onreine westerlingen (Theo van Gogh werd zo genoemd). En dan is er ook nog de bescherming van de familie-eer. Victoria fungeert sinds haar tienertijd als mannentester voor haar moeder. Wanneer haar vriend haar ten huwelijk vraagt, maar na een test van Victoria onbetrouwbaar blijkt, besluit ze haar moeder te wreken. Ze gaat met een pistool op hem af met als doel hem neer te schieten. Lis Salander wreekt onder meer de daden die haar vriendin, haar moeder en alle vrouwen zijn aangedaan. De vrouwen van Larsson en Van Royen zoeken strategieën om om te gaan met de ‘overspelige natuur’ en de ‘zedeloosheid’ van (in dit geval) westerse mannen.

De mannenhatende vrouwen gebruiken, kortom, stelselmatig een vocabulaire dat een zekere beïnvloeding lijkt te suggereren van wat we zouden omschrijven als ‘het multiculturele drama’. Enerzijds bevestigt deze taal de twee stereotypen van de ‘vreemde’ of ‘exotische’ cultuur: erotiek en geweld (de drie Arabische woorden die ik als eerste leerde waren: habibi en jihad/sharia). Maar er lijkt vooral sprake van een injectie van het feminisme met een effectief strijdjargon – die uit het christendom werkt niet meer (‘kruistocht’, ‘eer uw vader en uw moeder’) omdat die termen al lang niet meer dezelfde angst inboezemen.

Is Heleen van Royen daarmee behalve een moralist en een feminist, nu ook een islamist geworden? Welnee. In een kolderieke ontknoping wint de rechtbank het gewoon van de sharia. Nou ben ik niet voor sharia’s, ook niet door vrouwen, maar ik moest wel hartelijk grinniken om deze vrouw die er niet voor terugdeinst om het recht in eigen hand te nemen en in de rechtbank geen greintje berouw toont over haar daden.

Ik ben benieuwd of mannen dit boek ook zo vermakelijk vinden of dat ze Victoria gemakkelijk wegwuiven als een kwebbelende Mad Woman die flirt met moslimjargon. Robert Vuijsjes bordkartonnen karikatuur van de linkse ‘intellectuele’ elite zou Alleen maar nette mensen maken tot een belangrijke roman over ‘het failliet van de multiculturele samenleving’. Dat het met dat failliet van die multiculturele samenleving misschien wel meevalt, blijkt nu uit deze toe-eigening van vrouwen van het islamitische strijdjargon. Het zal mij dan ook benieuwen of deze uitdrukking van nieuwe mannenhaat zal worden overladen met literaire prijzen en of De mannentester ook een belangrijk boek over de hernieuwde oorlog tussen de seksen zal worden genoemd én een belangrijk statement over de vermeende botsing tussen Oost en West, waar Van Royen een vrouwelijke, misschien zelfs feministische draai aan heeft gegeven. Van mij mag het. Ik zei het al eerder: als Vuijsje een belangrijk werk over de multiculturele samenleving schreef, dan Heleen van Royen ook.

Dit is een essay van Stine Jensen. Voor Ellen de Bruins recensie van Stieg Larssons Millenniumtrilogie klikt u hier. Voor Arjen Fortuins recensie van Heleen van Royens De mannentester klikt u hier. Een reactie op Jensens essay kunt hieronder achterlaten.