Vervreemdend is het wel dit boek over de onderkant van de samenleving te lezen in een luxe wintersportoord.
Triomf is een ironische titel voor somber boek over blanke loosers in Johannesburg. De woonwijk met deze naam zal ongetwijfeld de triomf van blanken over gesloopte zwarte woonwijk moeten uitbeelden.
De incest, het asociale gedrag, de grofheid, het past helemaal niet bij het strenge calvinistische portret van de schrijfster op de achterkant van het boek. Zo zie je maar hoe griezelig het is om op uiterlijkheden af te gaan. Want uit een interview met haar begrijp ik dat ze zelf in Triomf heeft gewoond samen met haar vriendin. Je vraagt je dan onwillekeurig waar het verhaal vandaan komt van de ‘twee potten aan de overkant’ waar Lambert altijd gaat bellen als er gedonder is en die hij bespioneerd als ze seks bedrijven met behulp van fruitsalade (p.217). Hoever gaat het inlevingsvermogen van de auteur?
Maar het leven van fam Benades is allesbehalve een triomf. Zelfs het enige (of enigste zoals in het boek steevast de volkstaal wordt gebezigd) wat telt in alle ellende - we hebben elkaar nog - is aan het slot niet meer geldig als Lambert Pop heeft gedood.
En alsof er niks gebeurd is gaan leugens en leven verder.
Het boek doet me denken aan de 2 begrippen die in het Zuid Afrika na de apartheid werd gebruikt in de naam van de Waarheids- en Verzoeningscommissie. De auteur doet aan waarheidsvinding en tegelijkertijd groeit in het boek het besef dat men met elkaar verder moet, dat 'wij' niet beperkt kan blijven tot een exclusieve groep (familie, ras o.i.d.) maar dat 'wij' betekent inclusief anderen.

Wat een heerlijk boek. Voor mij die een half jaar in Zuid Afrika heb gewoond en toen het Afrikaans verstond en een beetje sprak, ik hoorde het mooie Afrikaans hier en daar in de vertaling doorklinken, misschien kwam dat ook door de korte zinnen en de eenvoudige zinsbouw. In een van de eerste recensies las ik dat de familie zo racistisch was, maar zo heb ik toentertijd bijna alle blanke Zuid Afrikanen ervaren en de kritische blanken werden door de anderen als communistisch bestempeld. Toen speelde overal en altijd: wie ben je ? Tot welk ras behoor je ? Ik werkte als stagiere in '76 in de wegenbouwsector en vooral de laag opgeleide blanken zetten zich af tegen de andere bevolkingsgroepen en voelden zich superieur,en wisten totaal niet wat er bij de andere bevolkingsgroepen omging. Dat kwam mooi terug in het boek:tijdens de dialogen tussen Lambert en de prostituee, hoe hij krampachtig reageerde en geheel vanuit zijn eigen leefwereld terwijl zij er veel zelfbewuster en ook ietwat hautain op reageerde in de trant van: "he jochie komt er nog wat van, want ik ben hier maar een uurtje". Die houding van haar daarin zag ik de triomf van de gebeurtenissen in die tijd (de verkiezingen na zijn verjaardag) op de apartheid. De blanken die zich altijd superieur voelden, zich beschaafder vonden, werden hier in de personages van de familie Benade kwetsbaar, bekrompen en armoedig neergezet.

Zonder de formele apartheid - een kleine rimpeling in de geschiedenis - niet te vergelijken met de anders benoemde en veel ergere massa slachtingen in de 2e wereldoorlog en daarna, zou er nooit zo'n golf van schrijverij over dit onderwerp geweest zijn.
Zoals iedereen in Nederland in het verzet gezeten heeft, zo heeft ook iedereen met ook maar een beetje kleur in zijn huid zijn herinneringen.
Het is herkauwen van wat ons al vele malen beschreven is.
Ik doel nu op het stukje van Dido over Triomf van van Niekerk.
Besef dat er in Zuid Afrika weinig van belang omgaat. Probeer eens een paar kranten te lezen en weet dan dat De Telegraaf een kwaliteitskrant is in vergelijking, zoiets als de Zürcher.
Neee, het is jammer, maar het enige waar Zuid Afrikaners op kunnen terugvallen is de apartheid.
Goed, we zullen maar geen leed met leed vergelijken.
Maar er komt een moment dat men niet meer kan zeggen: It's the fault of the British, wat in India gebruikelijk was.
India heeft echter voldoende eigen kracht gevonden en ik hoor het nu nooit meer.
Zo niet in Zuid Afrika. Behalve met schandaaltjes en sport kan men alleen scoren met weer en weer uitgekauwde apartheidverhalen.
En het is zo: er is niets anders
Het verhaal van de potloodtest kent iedereen. Zelf, als volbloed kleurling, weet ik dat het vooral om het verhaal gaat. Iedereen in Nederland heeft toch in het verzet gezeten? Zo is het ook hiermee.
Kauw dat oude verhaal nog maar eens uit.
Dido schrijft overigens, zoals je gelezen hebt, vooral over zichzelf.

Wat vaak gezegd wordt, dat literatuur een spiegel is van haar tijd, is alleen waar als men eraan toevoegt om welk soort spiegel het hierbij gaat. De literatuur moet zeker geen kopie zijn van haar tijd, geen gewone herhaling van wat de mensen beleven en over hun belevenissen in gesprekken met elkaar uitwisselen of via de pers erover ervaren. De manier waarop literatuur haar tijd spiegelt is beslissend. Hiervoor zijn er vele mogelijkheden. De spiegel die Marlene van Niekerk heeft gekozen, waarin zij de enorme historische gebeurtenissen rond het einde van de apartheid in Zuid Afrika laat zien, is wel heel bijzonder.
De ‘familie’ Benades die in de roman wordt beschreven verdient nauwelijks de naam van ‘familie’. Het gaat om de twee broers Pop en Treppie, hun zus Mol, Lambert, de zoon van Mol en Pop of misschien ook van Mol en Treppie en de twee hondjes Toby en Gerty. Het is overduidelijk dat Van Niekerk een leefgemeenschap uit de onderste laag van het blanke Zuid Afrika voor haar verhaal heeft gebruikt. Grote tijden worden gereflecteerd in een kleine spiegel, die tevens ook een vervormende spiegel is. Dat het incestueuze karakter van deze ’familie’ een uitdrukking is van ‘het incestueuze karakter van het Afrikaanse nationalisme’, zoals Arjen Fortuin schrijft, denk ik niet of ik begrijp niet wat Fortuin daarmee bedoelt.
Als er iets symbolisch is in dit boek, dan is het zijn titel: ‘Triomf’, de naam van de wijk van Johannesburg, die voor blanke Zuid Afrikanen is gebouwd nadat de huizen van de zwarte Zuid Afrikanen die er eerder hebben gewoond met de grond gelijk zijn gemaakt. De mensen die hier nu triomfantelijk wonen, zijn geen rijke Boeren in statige villa’s en met grote auto’s, maar de armsten der armen van de blanke bevolking. Zelfs zij staan nog ver boven de zwarte bevolking die tot aan het laatste hoofdstuk toe alleen maar ‘de kaffers’ worden genoemd. Binnen dit arme bevolkingsdeel betekent het ook nog een lagere waardering omdat in het groepje mensen om wie het hier gaat incest aan de orde van de dag is.
Dat de honden quasi als broer en zus in deze gemeenschap aanwezig zijn, kan men met Fortuin als een verdere indicatie van de lage maatschappelijke status zien, maar het heeft tevens iets sympathieks. Het geeft aan, dat de mensen met hun (huis)dieren een vriendschappelijke relatie hebben en dat zij ten opzichte van andere mensen geen aanspraak op erkenning of status maken – behalve ten opzichte van de ‘kaffers’.
Door de meesterlijke beschrijving van het leven van de Benades krijgt dit leven een duidelijk poëtische qualiteit. Het zijn niet in de eerste plaats de ‘innerlijke monologen’ van de diverse familieleden, die (volgens Fortuin) ‘tot empathie dwingen’, maar de verwoording van deze monologen en van alle lotgevallen van de ‘familie’ door de schrijfster. Op deze manier wordt de lectuur van het verhaal, met name ook van de vele ruzies en aanvaringen, überhaupt dragelijk. En juist de vele ruzies staan voor het spiegel-effect. Zij laten de Zuid Afrikaanse samenleving inderdaad als verscheurd en als gewelddadig zien. Dit is met het einde van de apartheid zeker niet voorbij. Dat heeft Kgositsile treffend geformuleerd, die in de krant van 13 februari wordt geciteerd.