In haar bijdrage aan de discussie over Ben Jellouns ‘Een verblindende afwezigheid van licht’ vergelijkt Yra van Dijk dit werk met andere ‘Literaire hellevaarten’. Het bijzondere van ‘Een seizoen in de moderne hel’ ligt er volgens haar daarin dat deze op feiten gebaseerd is. Dat maakt het lezen en al lezend genieten van het verhaal over de ‘moderne hel’ veel moeilijker dan bijvoorbeeld Dante’s hel in de ‘Divina comedia’ die puur in een fantasie-wereld gesitueerd is. Hier, waar het om een werkelijk gebeurd verhaal gaat, wordt iets beschreven wat zich eigenlijk niet onder woorden laat brengen, ten opzichte waarvan woorden niet voldoen. Dat is ook een punt wat Dik Kruis in de internet-discussie over dit boek aan de orde stelt. Volgens hem is het boek leesbaar ‘omdat het afschuwelijke zo mooi beschreven is’. Hij vraagt terecht: Hoe kan zo iets afschuwelijks beter mededeelbaar worden ‘dan door middel van een kunstuiting’. Hij bedoelt daarmee een aspect van kunst, dat door Van Dijk als de ‘poëticale functie’ van een verschrikkelijk verhaal wordt genoemd.
Beide deelnemers aan de discussie worstelen met een probleem dat in de huidige kunstfilosofie als de verhouding van trauma en kunst wordt besproken. De 18 jaar die Salim in de onderaardse gevangenis van Tazmamart moet zitten, zijn voor hem een uitermate traumatische ervaring. Wie zo’n ervaring heeft gehad, ziet er, net als Salim, van af, daarover te praten. Dat geldt vooral ook voor zijn naaste omgeving en dat zal lange tijd zo blijven. Tahar Ben Jelloun heeft van een kort bericht dat hij van Salim had vernomen een goed geschreven roman gemaakt, een kunstwerk van de eerste orde. Hij gebruikt juist vele woorden, beschrijft de uiterlijke en vooral ook de innerlijke belevenissen van Salim en de andere gedetineerden op een aansprekende en zelfs meeslepende manier en tot in de kleinste details. Hoe kan dat? Wat is hier gebeurd?
Na de tweede wereldoorlog kwam de wereld te weten welke gruwelijkheden in Auschwitz en andere concentratiekampen door de Duitse Nationaalsocialisten en hun helpers waren gepleegd. De filosoof Adorno schreef toen, dat ‘na Auschwitz’ geen poëzie meer mogelijk zou zijn. Hij had daarmee ongelijk. Want er zijn daarna niet alleen gedichten, ook in de Duitse taal, geschreven, Paul Celan heeft bovendien de holokaust zelf tot onderwerp van heel zijn poëtisch oeuvre gemaakt. Een enorme dichtheid en creativiteit van spreken was hiervoor nodig. Met zijn voorbarige stelling heeft Adorno echter wel het probleem duidelijk gemaakt, dat kunst na traumatische ervaringen van de genoemde orde niet zomaar voortgang vindt. De kunstenaars moeten in hun eigen medium het uiterste aan nieuwe vormgeving opbrengen om het onuitsprekelijke uitspreekbaar te maken. Dat hierbij om een paradoxale opgave gaat, is ook uit de titel van Ben Jellouns werk op te maken. Hij is daarin geslaagd, door in zijn roman de afschuwelijke, onmenselijke en mensonterende gebeurtenissen in de gevangenis van Tazmamart uitspreekbaar te maken.
In een bundel ‘Intercultural Aesthetics’ waarvan de editie door Antoon van den Braembussche, Nicole Note en mijzelf verzorgd is en die kort geleden in de uitgeverij Springer in Dordrecht verschenen is, staan onder andere een antal bijdragen over het onderwerp ‘kunst en trauma’. Daarin worden de specifieke vormgevingen aan de orde gesteld die bij de esthetische verwerking van genocides en de uitroeiing van hele volkeren nodig zijn. Een bijzonder duidelijk voorbeeld is de bijdrage van Pamela Johnston die laat zien hoe de kleine groepen Aboriginees die in Australië niet helemaal uitgeroeid zijn, daarop een antwoord geven in hun kunstuitingen en door hun hele leven tot een kunstuiting te maken.
Met de esthetische verwerking van een dermate diepgaande traumatische ervaring is echter het verhaal niet af. Door een gedicht, een roman te lezen of een kunstwerk te bekijken dat deze ervaring tot uitdrukking brengt, wordt een bewustzijn gecreëerd dat zo iets niet nog een keer mag gebeuren. Onder dit aspect wordt de wereld op deze manier een stuk menselijker gemaakt. Er kan echter ook een nasleep ontstaan van dit soort gebeurtenissen. Ze zijn in vergelijkbare situaties voor herhaling vatbaar. Na Auschwitz zijn bij voorbeeld in de genocide in Cambodja van 1975-1979 of in de wederzijdse pogingen tot uitroeiing tussen Hutu en Tutsi in Rwanda misschien even gruwelijke dingen voorgekomen. En Frantz Fanon interpreteert de talloze wreedheden en burgeroorlogen in Afrika na het bereiken van de politieke onafhankelijkheid als nog steeds voortdurende uitbarstingen van tegengeweld tegen het koloniale geweld dat de Afrikaanse mensen is aangedaan.
Daarmee wil ik zeggen: De esthetische uitdrukking van de trauma’s is belangrijk, maar is niet genoeg om tegen mogelijke gevolgen en herhalingen in te gaan. In de zin van Bert Brecht zou door dit soort kunst een V-effect (vervreemdingseffect) moeten ontstaan dat tot handelen leidt.

Heinz Kimmerle

Ik heb 'Een verblindende afwezigheid van licht' ademloos uitgelezen - behalve dan dat ik het een paar keer moest wegleggen omdat ik er te naar van werd - bij de schorpioenen en de kakkerlakken bijvoorbeeld. Echt een boek dat me bij de strot greep, zo te zeggen - prachtige literatuur.

Wel roept het boek twee vragen bij me op, waarvan ik hoop dat iemand met verstand van zaken ze kan beantwoorden:

* Als je 18 jaar in duisternis doorbrengt, kun je daarna nog wel zien? Ik meende uit boeken van Oliver Sacks begrepen te hebben dat je cognitieve functies verliest als je ze niet meer gebruikt. Hijzelf kon na langdurig verblijf in een ziekenhuiskamer bijvoorbeeld geen diepte meer zien op grotere afstand dan de muren van z'n kamer. Dus het zou mij niet verbazen dat je gezichtsvermogen sterk achteruit gaat van zo'n verblijf.

(Overigens: was het nou echt helemaal donker? Dat wordt mij niet duidelijk. Want hoe kunnen anders de bewakers iets zien, en hoe zien de gevangenen de vogel, en hoe kunnen ze een briefje schrijven?)

* Als de hoofdpersoon bij zijn bevrijding inderdaad lichamelijk gebroken maar geestelijk intact is (zoals hij zelf zegt, en wat in het stuk van afgelopen vrijdag in de krant ook stond), vanwaar dan die griezelige blik in zijn ogen - doosangst, verwildering, verlies van menselijkheid? Ik zou dat niet verwachten, de ogen opvattend als spiegels van de ziel. En juist die ziel was juist zo sterk gebleken. (Ter vergelijking: bij iemand als Nelson Mandela weerspiegelt zijn blik juist de menselijkheid, en dat was voor zover ik me kan herinneren meteen na zijn vrijlatig zo - ondanks wat hem is aangedaan.)

Louise