In zijn PietPonskaat-lezing over Traditie* verhelderde Komrij waarom Engelsen alijd thee drinken: hij had een keer hun koffie geproefd.
Jongstra heeft zijn poëzie geproefd, dus Yvonne Vera’s vertaler is ook meteen maar afgeschreven – met wat zwakke slagen om de arm.
Intussen ben ik nog niemand tegengekomen die Vera’s Engels vergeleken heeft met Scherpenisses Nederlands.
Zal ik dan alsnog maar even?

Qua taal vind ik Vera best meeslepend, maar haar beelden krijg ik vaak kromme tenen bij. Scherpenisse heeft haar in zoverre uitstekend vertaald dat mijn tenen bij hem nog krommer krommen.
Scherpenisse ontzegt echter de lezer het vermogen een buitenlandse tekst te vatten*. Dat kan alleen de vertaler voor hem/haar doen, die heeft ervoor doorgeleerd. Oké, wie ben ik om iemands kennis van zeg Engels te betwisten? Mij gaat het als lezer om begrijpelijk Nederlands!
Laat ik één voorbeeld geven van de poëtische nuance die een niet vertaler zijnde lezer van het Engels niet zou kunnen vatten. Pagina 9, voorlaatste alinea: “luid en klein”. Het gaat over muziek die als een zware vrucht aan een doorbuigende boomtak vlak over de grond heen en weer zwaait. Mij dunkt dat “loud and small” hier ‘hard en zacht’ zou kunnen betekenen, al naar de richting van de zwaai. Dat “klein” past zelfs niet op die zware vrucht, laat staan op de muziek.
Is ‘hard en zacht’ S. misschien niet poëtisch genoeg, of is het gewoon weer een van de missers die hij je qua beeldoverdracht, qua begrijpend lezen dus, om de twee drie regels presenteert?

Al leek het aanvankelijk op karaktermoord, Jongstra voelde het feilloos aan, is bij gebrek aan vergelijk nog veel te lief geweest.
---
*(Jaren ’70, Vpro-radio, lunchpuze-programma)
**(Zie zijn ‘Lekker warm jasje’ op boekvertalers.nl van 30-10-07)

Andries Rienstra.

Jongstra roept veel reacties op met zijn prikkelstuk, en ook met zijn latere aanvulling, maar intussen blijven twee discussiepunten volkomen onopgehelderd:
1: is het proza van Vera in het Engels nou braakballenproza of poezie?
2: is dit braakballenproza of deze poezie goed in het Nederlands vertaald?

Zelf ken ik alleen de Nederlandse versie, die ik inhoudelijk soms vrij affreus vond maar qua stijl vaak meeslepend, en ik geloof ook wel wat Kimmerle daarover zegt: dat die stijl zelf de voornaamste boodschap is. Die Engelse versie ga ik er echter niet naast houden: ik lees voor mijn lol tenslotte, en ben geen recensent. Maar zowel Jongstra zelf als (inmiddels) Gerda Braakman suggereren dit wel te hebben gedaan, en daarbij (inmiddels) allerlei details gevonden te hebben. Ik zou zeggen: laat zien, en laat ons meegenieten!

Een intrigerend probleem. De romanvertaling vertoont zowel stilistische hoogte- als bedroevende dieptepunten. Wie is de schuldige? Auteur of vertaler? Men schort zijn oordeel op, en prikkelt anderen mee te denken. Van een vernietigend oordeel of ‘gehaktmakerij’ was in mijn prikkelstuk dus geen sprake.
Wie brontekst en vertaling naast elkaar legt (wat ik eerder had kunnen doen, excuus), ziet hoe Wim Scherpenisse te werk gaat. Vera heeft het haar vertaler moeilijk, soms ronduit onmogelijk gemaakt. Niet zelden hinkt haar proza. Veel passages zijn ook in de Nederlandse versie toch weer bijzonder mooi en poëtisch. Vera’s Vuurvlinder is niet alleen een goede keuze voor de NRC Leesclub, het zou een schitterende casus zijn voor elke vertalersopleiding. Je hebt meteen leven in de brouwerij.

"Laat ik dus voorzichtig blijven over 'Vuurvlinder' van Yvonne Vera: ik schort mijn oordeel nog even op," schrijft Atte Jongstra in de krant van 17 april. Sta me toe wat daaraan vooraf gaat samen te vatten. "Ik vond dat het boek een ellendige stijl had. De oorspronkelijke tekst kon ik zo snel niet vinden, maar er moest toch een stukje komen. En dus googelde ik de naam van de vertaler. En ai! Die schrijft in zijn vrije tijd poëzie die mij niet ligt. Nu weet ik niet meer wat ik moet denken. Ligt het aan de schrijfster, aan de vertaler, aan mij? Weet u, ik schort mijn oordeel nog even op."

Eén zin springt eruit in Jongstra's stuk: "Laten we eerst eens kijken wat er stond in Vera’s oorspronkelijk Engelse tekst, voordat we haar veroordelen vanwege misdaden tegen de schoonheid in de Scherpenisse-vertaling." Wat Jongstra vervolgens dus niet doet. Een wakkere redactie had het stuk onverwijld teruggestuurd en Jongstra zijn huiswerk opnieuw laten doen.

Gezien de vele reacties ben ik erg benieuwd of de heer Jongstra inmiddels zijn opgeschorte mening al gevormd heeft. Misschien heeft hij zich de reacties aangetrokken en alsnog het origineel van Vera's boek erbij gepakt. Of heeft hij zich in zijn leesfauteuil teruggetrokken om zich stilletjes te schamen voor zijn bizar slecht gefundeerde uitval naar de vertaler. Ik wacht in spanning zijn reactie af...

Een vertaler heeft gedichten geschreven die de recensent niet bevallen, dus zal zijn vertaling wel niet deugen? Wat een volstrekt non-argument. En goed zoeken op het Internet kan de recensent blijkbaar ook al niet. Waarom neemt de NRC zo iemand in de arm? Misschien toch maar een abonnement op een andere krant overwegen.

Ik heb even een stuk uit de brontekst gelezen, deze recensent moet eerst zijn huiswerk maar eens overdoen voordat hij een oordeel levert!

Het is jammer dat Jongstra zijn eigen advies niet heeft opgevolgd: "Kijk eerst naar Vera's Engelse tekst voordat je veroordeelt wegens misdaden tegen de schoonheid." Toch insinueert hij dat die misdaden wel gepleegd zullen zijn door de vertaler, met als circumstantial evidence zijn gedichten, die in dit verband geheel niet terzake doen. Verder schrijft hij dat "vertaler Wim Scherpenisse mijn favoriete scène misschien wel véél mooier heeft gemaakt dan hij oorspronkelijk was" en: "ik schort mijn oordeel nog even op". Ik denk helemaal niet dat Wim Scherpenisse die passage véél mooier heeft gemaakt dan hij was, want ik ken hem als een zeer goede en dus ook consciëntieuze vertaler die de brontekst zo zuiver mogelijk vertaalt zonder ongevraagde verfraaiingen of verslechteringen (laat staan "braakbalopwekkende"). Ik hoop dan ook van harte dat Jongstra zijn oordeel over deze vertaling niet al te lang zal opschorten, maar dat wij binnenkort in de krant een nadere beschouwing mogen lezen, uiteraard nadat hij de brontekst heeft weten te bemachtigen.

Wat een bizarre 'recensie'. Atte Jongstra citeert alleen zijn voorgangsters in deze rubriek zonder zelf iets aan hun mening toe te voegen. Omdat hij de oorspronkelijke tekst van het boek in kwestie op internet niet kan vinden (hoezo? Mij kostte het geen enkele moeite om op de site van Amazon acht pagina's van 'Butterfly Burning' te lezen, en men kan het boek daar en elders ook bestellen -- levering binnen een week) besloot hij 'dus' (want ja, 'wat doe je dan?' Beter naar die brontekst zoeken, lijkt me) de vertaler maar eens te googelen. Volgt een aantal voor dit boek totaal irrelevante citaten van diens website. Omdat de eigen poëzie van de vertaler de heer Jongstra niet aanstaat (volgens mij zag hij trouwens een overduidelijke pastiche over het hoofd), suggereert hij dat de vertaling dan ook wel enerzijds 'misdaden tegen de schoonheid' zal bevatten, maar dat de vertaler anderzijds misschien ook zijn 'favoriete scène wel véél mooier [heeft] gemaakt dan hij oorspronkelijk was'.

'Ik schort mijn oordeel nog even op', besluit Jongstra. Maar eigenlijk heeft hij het impliciet al geveld: alles wat er met de stijl van dit boek mis is, ligt ongetwijfeld aan de vertaler.

Ik vind dat gemakzuchtig, gratuit en boosaardig.

‘Met Afrika bedoelde ze Sidojiwe E2’, denkt Phephelaphi als Deliwe tegen haar spreekt over de vrouwen die op deze straat in Bulawayo in het toenmalige Rhodesië van de 1940er jaren groenten verkopen. De roman ‘Vuurvlinder’ vanYvonne Vera speelt in deze straat en dus in Afrika. Het draait allemaal om zes personen: vier vrouwen (Phephelaphi, de hoofdpersoon, Gertrude, die haar als een dochter heeft aangenomen, Zandile, Gertrude’s vriendin en de echte moeder van Phephelaphi, en Deliwe, een vrouw die een soort kroeg heeft en met vele mannen omgaat) en dan nog twee mannen (Fumbatha, de vele jaren oudere mannelijke partner van Phephelaphi, en Boyidi, de mannelijke partner van Zandile, die echter niet Phephelaphi’s vader is). De naam Phephelaphi bevat drie keer die specifieke klank ‘ph’, die op een manier wordt uitgesproken die ergens tussen f, v en w ligt en die voor de taal van de Matabele en enkele andere Bantoe-talen in Zimbabwe en Zuidafrika heel karakteristiek is. Haar naam en haar lot zijn Afrikaans. Zij probeert, uiteindelijk zonder succes, en daarom op een tragische manier de rol van de Afrikaanse vrouw te doorbreken die ondergeschikt is aan de man en in het openbare leven geen zelfstandige rol speelt.
Men zou dit een feministische roman kunnen noemen. Maar dan is het een Afrikaans feministische roman die over het doorbreken van de rol van de vrouw in Afrikaanse verhoudingen van de 1940er jaren gaat. Phephelaphi meldt zich heimelijk en tegen de wil van Fumbatha aan om een opleiding als verpleegster te beginnen. Het verhaal, hoe het hiertoe komt en waarom zij aan de opleiding uiteindelijk toch niet kan beginnen (door twee keer zwanger te raken van Fumbatha en in verband met een stiekem zelf uitgevoerde abortus) zou op drie pagina’s te beschrijven zijn. De lichtheid van haar bestaan, gesymboliseerd door de vele vlinders die in dit boek voorkomen, is in een letterlijke zin ondragelijk voor haar. De vlinder vliegt dan ook in het vuur en sterft.
Dit verhaal of de feitelijke gebeurtenissen zijn niet het eigenlijke onderwerp van deze roman. Waar het uitgebreid en in een fantastisch mooie taal over gaat, is de sfeer waarin zich dit gebeuren afspeelt. De gevoelens van de hoofdpersoon en ook van de overige personen, de woonomstandigheden, de spullen in de huizen met maar één kamer, de straat Sidojiwe E2 en de stad Bulawayo, de vogels, de vlinders en de huisdieren, de grond, de hemel, de hitte, het landschap met de rivier Umguza bepalen deze sfeer. Die sfeer wordt liefdevol en zeer authentiek beschreven. Dat de schrijfster in Canada Engelse taal en literatuur heeft gestudeerd voor haar terugkeer naar het intussen onafhankelijke Zimbabwe komt haar beschrijvingen zeker ten goede. Dat neemt echter niet weg dat het om een roman gaat die vanuit de Afrikaanse achtergrond moet worden begrepen.