Hella Haasse Foto Rien Zilvold

Je kunt niet zeggen dat ze Oeroeg niet serieus hebben bestudeerd, de zes studenten van de Universiteit van Indonesia. Zes jongenmannen van rond de twintig, studenten filosofie en geschiedenis, veelal met lange paardenstaart, hebben zich van hun nachtrust beroofd om de gister verschenen vertaling van Haasse’s debuutroman te lezen. Overdag werk en studie, pas ’s nachts kan er gelezen worden. Ze lezen weinig, de jonge Indonesiërs, boekhandels zijn er nauwelijks, de boeken die ze kopen zijn voor hun studie of voor de band waarin ze spelen. De gemiddelde bestseller valt in het genre zelfhulp-op-islamitische–leest-geschoeid. Boeken zijn duur, zeggen ze. In het culturele centrum Komunitas Salihara in Jakarta, opgericht door schrijver en intellectueel Goenawan Mohamed (auteur van onder andere On God and Other Unfinished Things), is Oeroeg te koop voor 30.000 rupia’s (ongeveer 3 euro).

Voor student filosofie Iwan gaat Oeroeg vooral over de ‘piekperiode’ van de koloniale tijd en over het beeld van de ‘inlanders’ van toen: de ‘inlander’ Oeroeg wordt zich bewust van het verschil tussen hem en de Nederlanders. Als student komt hij in aanraking met mensen die in ‘vrijheidstermen’ spreken en niet ‘in Nederlandse termen’. Wat Iwan opviel is dat Haasse vaak over een ‘mooi Indië’ schrijft, mooie bergen, mooie waterpartijen, ‘een promotioneel aspect’ van het boek, dat volgens hem tot doel heeft te verdoezelen wat er écht in Indië gebeurt: ‘de economische crisis, de situatie van het gewone volk’. Het draait voor Iwan vooral om de karakterverandering van Oeroeg: van een door westerlingen beïnvloede jongen wordt Oeroeg een jonge revolutionair. Het is een verhaallijn die maar kort in Haasse’s boek wordt aangeduid, de gelijknamige film van Hans Hylkema, die eigenlijk begint waar Haasse’s boek eindigt en de nadruk legt op dit aspect, heeft Iwan duidelijk nog op zijn netvlies.

De student Moefti legt andere accenten. Haasse’s boek gaat over ‘humanity’, geeft aan dat culturele verschillen niet in conflicten moeten ontaarden, maar dat er gebouwd moet worden aan een heterogene, diverse samenleving, waar de ander gerespecteerd moet worden. Haasse heeft het over Indië, benadrukt hij, niet over het huidige Indonesië, de schrijfster brengt een ‘collectieve herinnering’ naar voren om zo te bouwen aan een multiculturele maatschappij. Ze is ‘gewoon erg futuristisch in haar denken’.

Gespreksleider Abdelkader Benali, schrijver van het Nederland leest-essay Een soufflé in de oven, dat op 23 oktober verschijnt, weet ook de anderen, wat meer timide, commentaar te ontlokken. Waar komen ze vandaan? (Java, Sumatra) Hoe oud zijn ze? (21 of 22) Is vriendschap tussen verschillende culturen en klassen wel mogelijk (Ja!) Voor Benali is ‘onschuld’ de kern van Oeroeg. Op zijn vraag waar de novelle volgens hen over gaat blijven ze het antwoord schuldig. Ze lezen weinig fictie en ‘behandelen’ Oeroeg daarom waarschijnlijk meer als een sociologische studie of historisch traktaat.  Oeroeg is voor hen een sociologisch-politieke roman die bouwt aan de goede relatie tussen Indonesië en Nederland. Die ‘exotische natuurbeschrijvingen zijn niet realistisch, zegt een student geschiedenis. Een volgende merkt op dat ‘Oeroeg was mijn vriend’ de eerste zin is van het boek, in de woorden van de verteller. ‘Maar wat vindt de ‘inlander’ daar eigenlijk van? Dat weten we niet.’

Hoe kijken de studenten tegen Nederland aan, vraagt Benali, ‘zijn jullie nog boos op ons?’ ‘Haasse beschrijft maar een klein stukje geschiedenis’, antwoordt Vicky (21), ‘ik leef in een andere tijd’. Wat in Nederland, kortom, nog gevoelig ligt, laat deze jeugd van Indonesië koud, zelfs onverschillig. Ongeveer zoals de Nederlanders kijken naar de Tachtigjarige Oorlog.