Een bibliothecaris van de universiteitsbibliotheek van Michigan staat tussen rijen boeken die door Google gescand gaan worden. Foto AP

Illustratie Milo

Zeven miljoen boeken heeft Google inmiddels gescand. Eens kijken in het online-register dat voor iedereen toegankelijk is. Ja, ook De avonden van Gerard Reve is gescand. Het moet in een van de Amerikaanse bibliotheken die deelnemen aan het grootscheepse digitaliseringsproject Google Books in de kast hebben gestaan.

Google mag De avonden en alle andere gescande boeken binnenkort commercieel exploiteren in Amerika. Het heeft daarvoor in een klap toestemming gekregen van de auteurs, ook van de erfgenaam van Reve - al weten die vaak van niets. Dat is de uitkomst van een onlangs gesloten schikking tussen Amerikaanse schrijvers en uitgevers en het internetbedrijf, de Google Book Settlement. Google wil de gescande boeken te gelde maken door abonnementen aan bibliotheken en individuele gebruikers te verkopen en door advertenties te plaatsen. Amerikaanse abonnementhouders kunnen vervolgens grote delen uit elk van de zeven miljoen gescande boeken inzien en downloaden; Europeanen mogen slechts kleine snippers zien.

De meeste auteursrechthebbenden (auteurs, vertalers, illustratoren of erfgenamen) van de gescande boeken is niets gevraagd. Ze geven toestemming zonder dat ze weten dat ze hebben ingestemd. Ze kunnen pas achteraf bepalen of en op welke manier hun boeken worden getoond in de toekomstige zoekmachine.

Dat kan omdat de schikking voortkomt uit een collectieve rechtszaak, een zogenaamde class-action. Daarbij vertegenwoordigt de dagende partij alle personen en instellingen die op dat moment belang hebben bij de schikking. Zo werd er dus ook voor niet-Amerikaanse auteurs en uitgevers onderhandeld, terwijl deze niet ter plekke aanwezig waren en dus ook niet hun belangen konden verdedigen.

De Nederlandse auteursrechtenorganisatie Lira is inmiddels begonnen een inventarisatie te maken van de Nederlandse boeken die door Google zijn gescand. „Het zijn er duizenden”, aldus Lira-medewerker Schelte van Ruiten. De organisatie wil voor haar leden het auteursrecht claimen om te voorkomen dat zij inkomsten mislopen. Maar, weet Van Ruiten, dat kan alleen als zij zich online registreren. „Ja, dat is wel een beetje de omgekeerde wereld.”

Sinds 2004 scant Google op grote schaal boeken van Amerikaanse bibliotheken. Zo laten die bibliotheken hun collectie kosteloos digitaliseren. De boeken waar auteursrecht op rustte werden netjes gecatalogiseerd, en de online zoekmachine toonde slechts snippers tekst van deze beschermde boeken. Tot ongenoegen van Amerikaanse en Europese auteursrechtenorganisaties, die claimden dat je voor het scannen van een boek de toestemming van de auteur nodig hebt.

Een conglomeraat van Amerikaanse uitgevers en de invloedrijke Authors Guild spanden een rechtszaak aan, die drie jaar duurde en waarin een miljoen juridische documenten werd geproduceerd en 45,5 miljoen dollar aan advocaten en juristen werd uitgekeerd. Op 28 oktober 2008 in New York kwamen de partijen tot een, in de geschiedenis van het auteursrecht, historisch compromis. Niet eerder werd er op zo’n grote schaal een regeling getroffen voor baten uit digitale boeken.

Betrokken partijen en commentaren noemden de Amerikaanse overeenkomst een ‘win-win situatie’. Eindelijk was er een model gecreëerd dat de verdeling van inkomsten uit het digitaal hergebruik van boeken tussen Google, auteurs en uitgevers regelde (zie kader).

Maar lang niet iedereen is blij met de schikking. Meest gehoorde kritiek is dat rechthebbenden van de reeds gescande boeken automatisch instemmen met de schikking. Doe je als schrijver, illustrator of vertaler niks, dan kan Google zijn gang gaan met je werk en loop je inkomsten mis. Google trekt zo aan het langste eind; het verwacht dat slechts tien procent van de rechthebbenden zich zal melden.

En dan is er nog een ander probleem. De overeenkomst bepaalt dat Google alleen boeken mag gebruiken die niet via „reguliere Amerikaanse handelskanalen” verkrijgbaar zijn. Dat immers, zou oneerlijke concurrentie opleveren. Maar over de interpretatie van een regulier Amerikaans handelskanaal heerst nog onduidelijkheid. Iedere Amerikaan kan bijvoorbeeld De avonden gewoon bij bol.com bestellen. Maar is dit Nederlandse bedrijf een regulier Amerikaans handelskanaal?

Bij de Nederlandse Uitgeversbond zijn door deze merkwaardige constructie de alarmbellen gaan rinkelen. Juridisch medewerker Fiona Vening: „We doen met onze internationale zusterorganisaties ons uiterste best om te voorkomen dat boeken die in het buitenland gewoon verkrijgbaar zijn, voor Amerikanen bijna gratis beschikbaar worden.” Vening hoopt dat de onduidelijkheden zijn weggenomen vóór de officiële ratificatie van de schikking, op 11 juni 2009.

Ondanks de bezwaren zijn Nederlandse belangenorganisaties „gematigd positief” over het Amerikaanse compromis. Janne Rijkers van de Vereniging van Letterkundigen: „Ik ben allang blij dat het auteursrecht wordt gerespecteerd”. Toch voelen de organisaties zich voor een voldongen feit gesteld. „Wij hebben natuurlijk maar weinig slagkracht tegenover zo’n reus als Google”, geeft Van Ruiten van Lira toe.

Wel vindt hij het positief dat auteurs zelf kunnen bepalen hoe een boek wordt geëxploiteerd en dat zij het boek uit de database kunnen laten verwijderen. Daarnaast komt er een schadevergoeding voor het ongevraagd scannen van boeken door Google. Volgens de schikking kan iedere rechthebbende voor 5 mei 2009 een bedrag tussen de 5 en 60 dollar per ingescand boek claimen. Lira verwacht dit geld voor al haar leden op te eisen.

Nederlandse auteurs zijn zich nauwelijks bewust van de bui die boven hun hoofd hangt. „Er is weinig interesse voor de schikking,” constateert Van Ruiten. Rijkers heeft wel een verklaring voor die onverschilligheid: „Auteurs willen vooral gelezen worden. Dat geniet topprioriteit. En Google maakt hun boeken op deze manier weer beschikbaar. Maar dat de auteurs ook aanspraak kunnen maken op een deel van de inkomsten, beseffen ze zich vaak niet direct.”

Met de Google Book Settlement is de Amerikaanse zoekmachine een flinke stap dichter in de buurt gekomen van haar missie om alle kennis op de wereld voor iedereen toegankelijk te maken. „Het gevaar van dat streven is dat er een kennismonopolie ontstaat”, aldus Venig van de Nederlandse Uitgeversbond.

De enige concurrent die nog kans maakt de gigantische omvang van Googles digitaliseringproject te evenaren, is Europeana, het samenwerkingsverband tussen Europese bibliotheken en musea. Maar omdat de Europeanen wel voor elke scan individuele toestemming vragen, ligt het tempo daar een stuk lager. Venig: „Met de strategie van eerst scannen en dan met een schikking toestemming regelen heeft Google deze laatste concurrent in een klap ver achter zich gelaten. En dat is zorgelijk.”