Deze recensie was er bijna niet geweest. Of liever: het boek dat hier besproken wordt was bijna in de vergeethoek geraakt. Toen het op de Amsterdamse redactie van deze krant uit een kartonnen envelop tevoorschijn kwam, werd het automatisch bij de veilingcatalogi gelegd. En dat soort uitgaven wordt nu eenmaal zelden in de bijlage Boeken gerecenseerd. Wat moet je ook met een bijna vierkant boek, in een groene kleur die onmiddellijk associaties oproept met luxe veilingen, en met twee kitscherige poedelbeeldjes op het omslag? Een boek met als titel:

BELANGRIJKE VOORWERPEN EN
PERSOONLIJKE BEZITTINGEN
UIT DE COLLECTIE VAN
LENORE DOOLAN EN HAROLD MORRIS,
INCLUSIEF BOEKEN, KLEDING
EN SIERADEN

Met als ondertitel:

Zaterdag 14 februari 2009, New York

En met onderaan het voorplat, op de plaats waar je de naam van de uitgever verwacht:

VEILINGHUIS STRACHAN & QUINN
NEW YORK •  LONDON • TORONTO

Zelfs bladeren door de catalogus doet aanvankelijk geen belletjes rinkelen. Wat je ziet zijn veilingkavels: genummerde foto’s met beschrijvingen van de afgebeelde voorwerpen – van LOT 1001 (‘Foto van Lenore Doolan, 26 jaar oud’) tot LOT 1332 (‘Enkele gedroogde klavertjesvier’). De foto’s zijn zwart-wit, een beetje mottig, wat verbaast in het genre van de veilingcatalogus, dat erop gericht is mensen tot kopen te verleiden. En ja, de voorwerpen zijn opvallend gewoontjes. Wie zou er geïnteresseerd zijn in een ‘Uitdraai van een e-mail met routebeschrijving’ of ‘Tien afhaalmenu’s’ van restaurant Wah-Sing? En hoe aantrekkelijk is een verzameling sokken (‘weinig gedragen’), een kapotte bruine mok (‘Made in England’), een plastic haai (‘de bek is eraf gekauwd’) en een serie foto’s van zwarte vlekken die stukjes gedroogd rundvlees blijken te zijn?

Ongeveer op dat punt van de gedachtestroom aangekomen, draai je de catalogus om, bekijk de achterflap en worden de eerste raadsels opgelost. Onder een snapshot van een bebrilde man en een kortharige vrouw – de erflaters van de verzameling natuurlijk – staan drie aanbevelingen (onder meer van de schrijver Dave Eggers) die duidelijk maken dat Belangrijke voorwerpen en persoonlijke bezittingen uit de collectie van Lenore Doolan en Harold Morris een roman is. Geschreven door Leanne Shapton, die, zo blijkt achterin het boek, werkt als illustrator, schrijver, uitgever en artdirector van de opiniepagina van The New York Times. Vier jaar geleden publiceerde ze een ander eigenaardig boek: Was She Pretty?, een verzameling van 53 tekeningen van ‘exen’, vrouwen wier vorige relatie van wie in kort bestek hun vorige relatie wordt beschreven. Fictieve vignetten over liefde, jaloezie, ruzie en frustratie.
Ook Belangrijke voorwerpen (Important Artifacts in het Engels) is fictie, maar de lol gaat er niet af wanneer je het boek met die wetenschap van voor naar achteren leest. Wat voor je oprijst, met alle gevoelens van fascinatie, sympathie en ontroering die daarbij horen, is het verhaal van een grote liefde; van het prille begin – kiekjes van het Halloweenfeest waarop Harold en Lenore elkaar ontmoeten, een e-mailadres op een servetje, kleine kadootjes – tot het bittere eind, waarvan niet alleen boze briefjes getuigen, maar ook de lijsten met aangeboden eenkamerappartementen in Manhattan en Los Angeles (‘voorkeuren omcirkeld’).

Als lezer, of moet je zeggen als toeschouwer, word je geholpen door het feit dat de voorwerpen in de catalogus chronologisch zijn gerangschikt, iets wat op een normale veiling zelden het geval is. Je beseft al gauw dat het gaat om een relatie die in 2002 begon en die vier jaar heeft geduurd; en ook dat Harold en Lenore veel van elkaar hebben gehouden. Het moet een goed koppel zijn geweest, hoe verschillend ze ook waren – hij dertien jaar ouder dan zij, gesloten van aard, en vanwege zijn beroep (fotograaf) vaak in het buitenland; zij zelfverzekerd, spontaan en alleen al vanwege haar baan als taartenbakcolumniste van The New York Times gericht op huiselijkheid. Wat hen bindt zijn gezamenlijke interesses (boeken, films, moderne kunst, reizen) en een smaak die je Europees zou kunnen noemen. Een van de vele boeken op de veiling is Stijloefeningen van Raymond Queneau, een fictiewerkje dat niet bij veel Amerikanen op het nachtkastje zal liggen (helaas ook niet bij veel Europeanen).

Het boekje van Queneau, dat we in Nederland kennen in de vertaling van Rudy Kousbroek, is LOT 1010 van Belangrijke voorwerpen. Het is verwant met LOT 1009: ‘Acht scrabble-letters in een papieren envelop die de tekst “THANK YOU” vormen’. Bij bladzijde 114 van Stijloefeningen is namelijk een onvoltooide brief van Harold aan zijn beste vriend ingesloten, met onder meer de tekst: ‘Ze gaf me scrabble- letters die de woorden “thank you” vormen. Ik legde “okay hunt”, “a hunk toy” en “yank thou” voordat ik het doorhad. De volgende dag gaf ze me de rest van het spel…’ Vanzelfsprekend wordt het bewuste Scrabblespel ook op de veiling aangeboden: ‘Alle letters zijn in goede staat, de hoeken van het bord zijn enigszins versleten.’

Leanne Shapton, de auteur van deze zogenaamde veilingcatalogus, gaf natuurlijk niet voor niets Stijloefeningen een rol  in Belangrijke voorwerpen (zoals het ook geen toeval is dat Woody Allens film Annie Hall, over precies zo’n amour fou, in diverse kavels terugkomt). Raymond Queneau was een schrijver die zijn hele leven (1903-1976) de vrijheid, de gecontroleerde waanzin en de vernieuwing praktiseerde. Behalve Exercices de style, waarin hij op 99 verschillende manieren een simpel verhaaltje vertelt, publiceerde hij onder meer een roman in verzen, waarvan de titel Chène et chien al aangeeft dat er heel wat ‘Opperfranse taal- en letterkunde’ aan te pas komt. Samen met de verwante ziel Georges Perec, auteur van een roman zonder de letter e (La disparation) én één met alleen maar e’s (Les revenentes), was hij ook de drijvende kracht achter OuLiPo, de ‘werkplaats van potentiële literatuur’ die het stilistische experiment hoog in het vaandel had. Shaptons Belangrijke voorwerpen zou zó uit het Ouvroir de Littérature Potentielle afkomstig kunnen zijn.
Queneau en Perec waren lang niet de eersten die op deze manier de grenzen van de roman verkenden. Vele schrijvers vóór hen boldly went where no man had gone before. De 18de-eeuwer Laurence Sterne bijvoorbeeld, die zijn pseudo-autobiografie The Life and Opinions of Tristram Shandy volstopte met typografische verrassingen, waaronder een zwarte bladzijde (na de dood van een bijfiguur) en een grafiekje (om aan te geven hoe de verhaallijn liep). De modernisten Virginia Woolf en William Faulkner, die in hun romans hetzelfde met meervoudig perspectief probeerden te doen als de kubisten in hun schilderijen. En natuurlijk James Joyce, die de achttien delen van Ulysses (1922) elk een eigen karakter gaf en zijn lezers onder meer verbaasde met hoofdstukken in de stijl van een catechismus, een fuga en een Engelse literatuurgeschiedenis.

In de afgelopen vijftig jaar hebben we romans kunnen lezen in de vorm van een voetnotenlawine, een hinkelspel, een grammaticaboek en diverse encyclopedieën (zie kader). Is daar anno 2010 nog iets aan toe te voegen? En weet Shapton het  spel met vormen te overstijgen?
Ja, de roman-als-veilingcatalogus dus. Maar Belangrijke voorwerpen is meer dan een spelletje met de literaire vorm. Enerzijds doordat het  weinig moeite kost om het boek als een gewone roman te lezen; niet alleen doordat het goed en geestig is geschreven (Shapton componeert loepzuivere pastiches van catalogusbeschrijvingen), maar ook doordat je wordt meegesleept door het verhaal. Anderzijds omdat er van je als lezer een andere manier van lezen wordt verwacht. In het begin zie je hoe de twee geliefden elkaar hebben leren kennen en hoe ze elkaar voorzichtig veroveren; er zijn wederzijdse cadeaus, spontane fotootjes, sexy briefjes, Valentijnskaarten. Maar wie goed leest ziet al snel de eerste barstjes komen: kleine irritaties (‘Sorry dat ik zo’n stijfkop was’) en een grote vakantieruzie: LOT 1089, een kookboek, met daarin een onverstuurde brief van Lenore aan haar zuster Ann:
‘Anny, was  droomreis tot aan het moment dat we een taxi naar het vliegveld van Milaan namen. De chauffeur reed idioot snel en ik was doodsbenauwd omdat er geen gordels waren. Ik vroeg Hal hem in het Italiaans te verzoeken langzamer te rijden, maar hij lachte alleen maar en zei dat het goed was zo. Ik hield vol dat ik bang was en hij rolde met zijn ogen […] Het is allemaal anders nu. Ik hou veel van hem maar het is net alsof we geen ruimte voor elkaar hebben. Ik ben bang dat het uit gaat…’

Vanaf dat moment, op een derde van het boek, begin je te vermoeden dat dit geen marriage made in heaven is. Steeds vaker valt uit de beschrijvingen van de te veilen voorwerpen op te maken dat het samenzijn van de twee in onenigheid is geëindigd (‘Het backgammonbord in het vuur gooien was de druppel die de emmer deed overlopen’), en de zaken worden er niet beter op als ze besluiten om met elkaar te gaan samenwonen, aangezien ze allebei weten dat Harold zich moeilijk kan binden. Lenore had gewaarschuwd moeten zijn: op het Halloweenfeestje waar ze elkaar ontmoetten kwam hij als de grote ontsnappingskunstenaar Harry Houdini. De foto waar dat uit blijkt, is maar een van de vele grapjes die Leanne Shapton door Belangrijke voorwerpen heeft gestrooid; en net zo veelzeggend als de kavel met zelfhulpboeken (The Art of Loving en He’s Scared, She’s Scared, of het horloge dat Harold Lenore geeft na een faux pas (en dat op afstand het duurste voorwerp van de hele catalogus is).

Je moet goed opletten bij het lezen van Belangrijke voorwerpen; en een beetje verbeeldingskracht is gewenst – ook al omdat de foto’s in deze uitgave niet in kleur zijn. Als je te snel door de beschrijvingen heengaat, zou je kunnen missen dat er plotseling een andere vrouw door het leven van Harold loopt. En is de verrassing dus minder groot wanneer de verhouding uitgaat doordat Lenore een nieuwe man ontmoet. Shapton heeft trouwens nog in een soort happy ending voorzien: de catalogus wordt door het veilinghuis ingeleid met de tekst van een ansichtkaart die Harold aan Lenore stuurde in 2008, en waaruit blijkt dat het paar elkaar weer heeft gezien en dat oude liefde niet roest.

Belangrijke voorwerpen maakt van de lezer niet alleen een voyeur, maar vooral een ontroerde detective, een relatiepuzzelaar. Het is een boek als een ontdekkingsreis, waarbij je gegidst wordt door de vele schriftelijke overblijfselen van de liefde van Harold en Lenore. Shapton schiep haar hoofdpersonen als bibliofielen en fervente briefschrijvers; daarom moest ze haar verhaal ook in het verleden situeren, en daarom zal haar boek ook wel het enige in zijn genre blijven. Tegenwoordig worden zelfs de persoonlijkste confidenties uitgewisseld via de computer of de mobiele telefoon. En hoe veil je over vijf jaar een verzameling sms’jes?