In 1993 ging Bob Stein, de directeur van wat toen The Voyager Company was, voor mij op een trap liggen. Hij riep de bemantelpakte assistente die zijn Powerbook droeg en toonde mij de toekomst van het lezen.
‘Denk je nou werkelijk’, zei ik, toen hij daar quasi-ontspannen op de trap lag, ‘dat mensen met een laptop in bed gaan liggen om een stukje Anna Karenina te lezen?’
Dat dacht hij wel. Hij had daar goede redenen voor. Zijn bedrijf was de succesvolle eerste producent van interactieve cd-roms. Voyager verkocht meer dan 100.000 exemplaren van de Negende van Beethoven en hun cd-rom van en over de Beatlesfilm A Hard Day’s Night deed het nog beter. Het succes van die cd-roms was aanleiding voor Stein en zijn partners om na te denken over het elektronische boek. En dat was wat hij mij liet zien, terwijl hij daar zo elegant over de treden van die trap gedrapeerd lag: de geannoteerde Alice in Wonderland op een Powerbook.
‘Mijn vrouw wordt er niet eens wakker van als ik zo in bed lees’, zei hij, met het enthousiasme dat Amerikaanse entrepreneurs eigen lijkt te zijn.
Ik vroeg me af of dat een uitspraak was over zijn huwelijk of over een nieuwe vorm van lezen. Ik dacht het eerste, want in digitaal lezen zag ik in 1993 niets.
Ik had daar praktische en inhoudelijke redenen voor. Het papieren boek was nog altijd de beste interface, met een veel betere resolutie dan het computerscherm. Het had geen energie nodig om te kunnen worden gelezen, het was handzaam en tactiel. Maar inhoudelijk waren er ook bezwaren tegen het elektronische boek. In die beginjaren van interactiviteit en hypertext was de autonomie van de lezer zo ongeveer een politiek geloofsartikel in de digitale wereld. Het elektronische boek zou de lezer bevrijden van de dictatuur van de schrijver. Door van hyperlink naar hyperlink te springen kon hij zelf zijn weg door een roman kiezen. Hij zou zelfs zijn eigen begin en einde kunnen bepalen. De lezer werd de medeschepper van zijn leeservaring. Het was een pikante mengeling van slecht begrepen deconstructivisme en gemakzuchtig anarchisme. Maar het was vooral een belachelijke opvatting die voorbijging aan wat een kunstwerk is, zelfs als het interactiviteit suggereert.
Er is geen democratie in de kunst. Er is geen medezeggenschap over de kleur van het tuniek van de kapitein van de Nachtwacht. Het rood van het Joodse bruidje is het rood dat Rembrandt koos. Wie vindt dat mevrouw Bovary een verveeld nest uit de provincie is en stevig moet worden aangepakt, heeft geen andere keus dan het hoofd te buigen en Flaubert te volgen. Dante gaat nu eenmaal de hel in, ook schreeuwen wij hem op de eerste bladzijde toe dat de weg terug díe kant op is. Lezers zijn als de toeschouwers tijdens die fenomenaal slechte theatervoorstelling van Het Achterhuis, ergens in Amerika, waarbij het publiek riep, toen de SS opkwam: ‘Ze zitten achter de kast!’ Dat leek te helpen, maar ook bij een betere uitvoering was de familie Frank gevonden.
Richting, tempo, vorm en stijl van een werk worden bepaald door de schepper en met reden. Alleen door zorgvuldige manipulatie van alle ingrediënten kan zoiets ongrijpbaars als ‘een emotie’ of ‘een gedachte’ worden opgeroepen.
Het inhoudelijke bezwaar tegen hypertekstboeken bestaat nog steeds, maar alle andere zijn opgeheven. We kunnen er lang en breed over praten, maar 2009 is het punt in de tijd waarop het e-book aan de opmars is begonnen. Amazon kan de eigen reader, de Kindle, niet aanslepen, Sony heeft nieuwe en goedkopere modellen aangekondigd en gaat met bol.com iets moois beginnen, en aan de onderkant van de markt verschijnen al de eerste producten van onduidelijke Chinese makelij. Het zal niet lang meer duren of ook Blokker heeft een reader in de rekken liggen.
Ik heb er nog geen, maar op mijn iPhone heb ik Dubliners van Joyce herlezen, op vliegvelden en in wachtkamers Hamlet en T. S. Eliots The Waste Land en nu staat Homerus’ Odyssee klaar voor digitale herlezing. Ik denk niet dat ik mijn dagelijkse portie van zo’n klein scherm tot mij zou willen nemen, maar toen ik voor het eerst op deze manier las, was ik verrast door de kwaliteit van de ervaring en het gemak van altijd een boek op zak.
Wat de vraag opwerpt: wat doe ik met mijn eigen boeken?
Zoals Marx al duidelijk maakte, hebben degenen die aan de bron van het productieproces staan het minste profijt van het product. In het geval van het boek zijn dat de schrijvers. Zij leveren de teksten waarvan het hele boekenvak afhankelijk is, maar financieel trekken ze aan het kortste eind. Van de verkoopprijs (ex. btw) krijgt de auteur gemiddeld 10 procent (de percentages variëren van 8 – pockets – tot 17,5 procent – in het zeldzame geval van een oplage die hoger is dan 100.000 exemplaren). Iets meer dan 20 procent van de eindprijs gaat op aan technische productiekosten, eenzelfde percentage is bestemd voor de kosten en het resultaat van de uitgever en de rest is voor de boekhandel. Dit is een voorbeeld. In de praktijk kunnen de grote boekhandelketens voor bepaalde titels tot 70 procent bedingen.
Behalve dat grote stuk van de koek krijgt de boekhandel ook nog het recht op retour. Vaak kunnen boeken na een bepaalde periode tegen een gering verlies geretourneerd worden, waardoor er weinig winkeldochters hoeven te zijn. Het is een vorm van handel drijven waar anderen van dromen: zoveel marge tegen zo weinig risico.
Het is dat Marx meer van arbeiders hield dan van schrijvers, anders zou hij zich omdraaien in zijn graf.
De schrijver, die zich aan de onderkant van de literaire voedselketen bevindt, krijgt niet alleen het kleinste stukje koek, hij is ook in andere opzichten het slechtst af. Bij de uitgever en de boekhandel werkt men voor CAO-inkomens. Men heeft vakantiegeld en pensioen, ziektedagen worden vergoed, er is misschien zelfs een dertiende maand en een kerstpakket. Schrijvers zijn zelfstandige ondernemers, die van hun 10 procent een arbeidsongeschiktheidsvoorziening moeten betalen (ik ken niemand die er een heeft) en een oudedagsvoorziening opbouwen. Bovendien moet de schrijver het werk aan een roman voorfinancieren, zonder hulp van de bank. Dat komt er op neer dat wat met een eerder succes is verdiend volledig wordt geïnvesteerd in het volgende boek.
Het ondernemersrisico van de schrijver is relatief het hoogst, maar daar staat de geringste beloning tegenover.
Elektronisch publiceren zou dat kunnen veranderen. Er is geen ingewikkelde distributie met dure en het milieu vervuilende vrachtwagens, opslag is een kwestie van harde schijfruimte, er hoeven geen boekenkasten te worden gevuld, niets hoeft in een leuk papiertje. Sterker: er zijn helemaal geen winkels meer nodig. Zelfs iemand als ik, die nooit heeft begrepen wat ondernemers met dikke stropdassen bedoelen als ze het over win-win hebben, snapt dat hier van zoiets sprake moet zijn. Minder productiekosten, minder verwerkingskosten, geen dure winkels... Er blijft koek over! En daar kunnen lezers (lagere prijzen) en schrijvers (een groter stuk van de koek) van profiteren.
Maar dat is buiten de waard gerekend, want de detailhandel wil ook voor het e-book vasthouden aan het oude systeem van schrijver-uitgever-distributeur-boekhandel en verlangt in dat systeem dezelfde marge als altijd. Liever nog meer. Internetboekhandel Bol.com heeft in gesprekken met uitgevers aangeboden om de verkoop van Nederlandse e-books op zich te nemen tegen een marge van 60 procent.
60 procent. Om wat precies te doen? Een bestandje op de harde schijf zetten en een website bouwen?
Om de marxistische terminologie nog even vol te houden: het is tijd voor revolutie.
Zo’n revolutie is er eerder geweest. Toen Apple in 2001 de eerste iPod uitbracht, was dat een speeltje voor gadgetfreaks. Twee jaar later opende Apple de iTunes Music Store, zeer tegen de zin van de muziekindustrie, die niets zag in digitale muziek en al helemaal niet snapte waarom een computerfabrikant zich daarmee bezig hield. Nu, acht jaar later, zijn er meer dan 8 miljard nummers via iTunes verkocht, 45 miljoen video’s en 200 miljoen televisieafleveringen. Het is de grootste muziekwinkel van de VS en wereldwijd wordt 70 procent van alle gedownloade muziek van Apple betrokken.
Waarom is de iTunes Store zo’n succes geworden?
Apple heeft, zonder te kijken naar bestaande structuren, het product (muziek) en het formaat (een digitaal bestand) een logische plek gegeven. Wie een album of een los nummer wil kopen, gaat niet naar de winkel, of naar de website van de platenmaatschappij, maar logt in bij iTunes en koopt daar met één klik wat van zijn gading is. Het is een simpele en logische route: platenmaatschappij–iTunes–consument.
In Nederland heeft het Centraal Boekhuis een dochterbedrijf dat elektronisch opslaat en distribueert. Je zou zeggen: laat het CB online verkopen en de prijzen laag houden en meer marge gunnen aan uitgevers en schrijvers.
Maar zo werkt dat niet.
Het Centraal Boekhuis is eigendom van uitgevers én boekhandelaren en kan die logische stap naar een eigen winkel niet zetten. Dat zou de detailhandel, een van de aandeelhouders, kannibaliseren. En dus zal de boekhandel een rol spelen in de verkoop van e- books, ook al is het onduidelijk wat de toegevoegde waarde van die boekhandel is. Dat is niet vanwege de trieste websites van Selexyz, Bruna of Bol. Of omdat de onlineboekhandel ons zulke geweldige inzichten verschaft over het assortiment. Op de website van Bol.com staan op dit moment tien onderwerpen. Niet één daarvan verwijst naar een literair boek. Zeven betreffen boeken. De rest prijst films, mobiele telefoons, cd’s en elektronica aan. Selexyz heeft negen boeken op de voorpagina staan, zonder omschrijving of uitleg. Tommy Wieringa’s Caesarion is de enige literaire roman.
Goed. Prima. Handel is handel en de detaillist mag zijn eigen keuzes maken. Maar als we dan toch in markttermen spreken: waarom zou de detailhandel zoveel marge moeten overhouden aan een sterk vereenvoudigd productieproces? Sterker nog: waarom zou een e-book überhaupt bij ‘de winkel’ gekocht moeten worden?
De belangrijkste schakels in de boekenwereld, lezer en schrijver, worden de dupe van dit kartelachtige systeem. De lezer omdat boeken te duur zijn en geen van die e-bookwinkels zich behoorlijk presenteert met een overzichtelijke webshop. De schrijver, omdat hij van de lagere winkelprijs nog minder royalty’s krijgt. Jan Siebelinks Suezkade, bijvoorbeeld, kost als papieren boek €29,50 en digitaal €15,90. Daar houdt Siebelink pakweg € 2,40  per e-book aan over. Dat is minder dan de helft van wat hij verdient aan het papieren boek.
Als de verzamelde uitgevers moed lef hebben, beginnen ze hun eigen iTunes voor e-books. Dat is goed voor de lezers (die goedkopere boeken kunnen kopen), de schrijvers (die eindelijk een groter aandeel van de opbrengst krijgen) en de uitgevers zelf (die niet meer tot hoge kortingen kunnen worden gedwongen door de boekhandelketens).
Als de nood aan de man komt, zouden schrijvers natuurlijk zelf de elektronische versie van hun boeken kunnen verkopen. Niets is makkelijker dan dat. Ik heb het geprobeerd. In een middag tijd had ik mijn gehele oeuvre opgemaakt, in een formaat gegoten dat de meeste readers kunnen lezen en van beveiliging voorzien. Kosten: verwaarloosbaar. Investering, miniem. Ik ga het voorlopig niet doen, mijn werk zo verkopen, ik hecht aan de kritische blik van de redactie en de goede zorg van een uitgever, maar als de boekhandel werkelijk 60 procent van mijn elektronische uitgaven in de zak wil steken, dan zal ik er nog eens ernstig over nadenken. Bij wijze van demonstratie heb ik het korte verhaal waarvoor ik in 2000 de Aga Khan Prize kreeg als e- book op mijn site gezet.
Marcel Möring
Het verhaal ‘East Bergholt’ van Marcel Möring is gratis te downloaden op marcelmoring.com