Robert Harris is een junkie. Hoewel hij al vijftien jaar geen parlementair journalist meer is, is de Engelse schrijver nog altijd verslaafd aan politiek. „Ik kijk naar het politieke bedrijf zoals andere mensen naar voetbal kijken, als een liefhebber van de beautiful game.”
Harris (1957) was chef van de politieke redactie van de zondagskrant The Observer toen hij in 1992 doorbrak als auteur van Fatherland, een thriller die zich afspeelt in een wereld waarin Adolf Hitler de Tweede Wereldoorlog heeft gewonnen. Er werden miljoenen exemplaren van verkocht. Harris werd voltijds schrijver en bracht de afgelopen jaren Enigma, Archangel en Pompeii uit.
In al deze boeken speelde de politiek een belangrijke bijrol, maar Imperium, Harris’ nieuwste roman (besproken in Boeken, 17.11.06), gaat van de eerste tot de laatste bladzijde over het ‘schone spel’. Hoofdrolspeler is advocaat, politicus en redenaar Marcus Tullius Cicero. Dit boek, het eerste deel van een drieluik over het leven van ’s werelds beroemdste retoricus, is Harris’ verhaal over de opkomst van deze new man in het Rome van de jaren zeventig en zestig van de eerste eeuw voor Christus, de nadagen van de Romeinse Republiek.
Hij had zoveel plezier beleefd aan het schrijven van Pompeii, een thriller rond de uitbarsting van de Vesuvius in 79 na Christus, dat hij meteen besloot nog een boek over de Oudheid te schrijven, vertelt Harris. „Mijn favoriete personage in Pompeii was Plinius de Oudere, een van de grote namen uit de Romeinse geschiedenis. Ik wilde kijken of ik erin zou slagen een boek te schrijven met nog grotere namen als hoofdrolspelers.”
Cicero, Pompeius, Crassus, Caesar, Catilina, Lucullus: alle sterren en schurken die een rol vertolkten bij de ondergang van de Republiek, maken in Imperium hun opwachting. De geschiedenis wordt echter niet beschreven vanuit het perspectief van een van deze ‘tenoren’. Harris koos voor de stem van een slaaf: „De historicus Plutarchus zegt dat Tiro, een slaaf van Cicero die een soort steno had uitgevonden om de speeches van zijn meester op te tekenen, een biografie over Cicero heeft geschreven. Dat boek is niet aan ons overgeleverd. Ik vond het een uitdaging om het opnieuw te scheppen.”
Harris is daarbij niet over een nacht ijs gegaan: „Op het moment dat ik besloot Tiro het verhaal te laten vertellen, zond de BBC net de serie Rome uit, die ze samen met de Amerikaanse zender HBO had gemaakt. Ik heb me wild geërgerd aan de manier waarop de makers het Rome van de late Republiek afschilderden. Er klopte helemaal niets van. Ik besloot zo dicht mogelijk bij de waarheid te blijven. Dus ik bestudeerde alle bronnen die ik maar kon vinden. Ik wilde de Romeinse senaat net zo goed kennen als de Amerikaanse senaat anno 2006. Toen ik ging schrijven, had ik een half miljoen woorden aan aantekeningen verzameld.”
Terwijl hij het verzameld werk van de retoricus las, 29 delen in de Loeb Classical Library, ging Harris Cicero steeds sympathieker vinden. In een interview met deze krant (Boeken, 29.09.06) zegt oudhistoricus Tom Holland, auteur van Rubicon, dat hij Cicero bewondert omdat hij als enige belangrijke staatsman uit de late Republiek zijn macht niet met het zwaard veroverde. Harris deelt dat sentiment. „Cicero was een man die bruiste van het leven. Hij was ook ijdel en hij maakte fouten, maar ik denk dat hij écht iets goeds wilde betekenen voor het Romeinse volk.”
Hollands Rubicon behandelt dezelfde periode die Harris met zijn trilogie wil bestrijken. Wat denkt hij met een roman toe te kunnen voegen aan wat er in geschiedenisboeken al te lezen valt? „Ik kan met mijn fantasie de periode meer tot leven wekken dan een historicus. Ik voer de lezers de rechtbank en de senaat binnen, laat ze op de eerste rij zitten. Daarbij stel ik me op als fictieauteur: ik schrijf niet wat ik denk dat er gebeurde, maar wat ik wil dat er gebeurt. Daarbij heb ik natuurlijk wel mijn grenzen. Ik ga Cicero’s vrouw niet jonger en sexier maken dan ze was. Dat kost me misschien een miljoen lezers, maar dat zij zo.”
Hoewel er geen moord opgelost moet worden en er geen vulkaan op uitbarsten staat, druipt in Imperium de spanning van de pagina’s af. Het eerste deel van het boek speelt zich af in de rechtszaal, waar Cicero de voormalige gouverneur van Sicilië, Gaius Verres, vervolgt. Verres heeft het eiland volledig leeggeroofd, maar omdat hij over machtige vrienden in Rome beschikt, lijken zijn misdaden onbestraft te blijven. In een zinderend rechtbankdrama neemt Cicero het op tegen Verres en het Romeinse establishment. Met niets anders dan de kracht van zijn taal weet hij de hem vijandig gezinde jury te overtuigen van zijn gelijk. Daarmee is zijn naam gemaakt. Het pad naar politieke macht, imperium, ligt open.
De woordenstrijd in Rome die Harris beschrijft, heeft veel weg van de verbale veldslagen die werden geleverd aan de vooravond van de aanval op Irak. Als Pompeius het dictatorschap opeist alvorens hij optrekt tegen een groep piraten die de haven van Ostia heeft aangevallen, legt Harris hem zelfs de beruchte zin ‘wie niet voor ons is, is tegen ons’ in de mond.
Hij heft zijn ogen ten hemel als hij met deze zinsnede wordt geconfronteerd. „Ik heb er spijt van dat ik dat heb opgeschreven. Het was niet nodig om mijn punt te maken.”
Maar de zin staat in het boek, en mede gezien zijn persoonlijke banden met Tony Blair – ze waren jarenlang goed bevriend – wordt Harris vaak gevraagd naar de boodschap die hij de politiek met Imperium wil meegeven. „Dit boek gaat vooral over Rome”, bezweert hij. „Het is niet New Labour in toga’s, maar natuurlijk snijd ik onderwerpen aan die van alle tijden zijn. Politici zijn dol op aandacht en ze zijn dol op macht. Dat is al millennia zo.”
Cicero’s hang naar de spotlights zal hem uiteindelijk slecht bekomen. Hij wordt in 43 voor Christus vermoord in opdracht van Marcus Antonius. Voordat Harris in het derde deel van zijn trilogie Cicero’s ondergang beschrijft, zal Tony Blair – net als Cicero een advocaat die politicus werd – het veld geruimd hebben. Waarschijnlijk levend, maar niet zonder kleerscheuren. „Dat is ook een karaktertrek die veel politici met elkaar delen: ze weten niet wanneer ze ermee moeten ophouden. Cicero heeft de kans om te vluchten naar Griekenland en daar in vrede te leven. Toch keert hij om, richting Rome. Als motto voor mijn boek heb ik een zin uit een van zijn brieven gekozen waaruit zijn zucht naar het politieke theater blijkt: ‘De stad, blijf in de stad, en leef in de schijnwerpers!’ Cicero sterft liever dan dat hij zwijgend verdwijnt.”

Meer romans over klassiek Rome
Robert Graves: I, Claudius (1934); roddel, achterklap, moord en machinaties in de ‘memoires’ van de keizer tussen Caligula en Nero
S. Vestdijk: De nadagen van Pilatus (1938); de belevenissen van Pilatus en Maria Magdalena in de jaren na Jezus’ kruisiging.
Thornton Wilder: The Ides of March (1948); briefroman over de moord op Julius Caesar
Anthony Burgess: The Kingdom of the Wicked (1985); Jezus’ discipelen en apostelen contra mundum Romanum
Steven Saylor: Roman Blood (1991); privé-detective Gordianus onderzoekt een moord en ontmoet advocaat Cicero
Adelheid van Beuningen: Terentia (1999); burgeroorlogen in de late Romeinse republiek door de ogen van Cicero’s vrouw
Robert Harris: Pompeii (2003); thriller over een watermanager die belaagd wordt door corrupte rijkaards en de natuur