Een weerzinwekkende romanheldin die mateloos fascineert, haast zeshonderd bladzijden lang: zo iemand vinden we in het in de negentiende eeuw spelende Het boek Dina. De schrijfster, Herbjörg Wassmo, onthult al in het eerste hoofdstuk dat de titelfiguur een moord heeft gepleegd. Dina duwt haar man koelbloedig van een berg, op een moment waarop hij volkomen weerloos is. Jacob ligt, vastgesjord met touwen, op een slee. Hij is ziek en koortsig en samen met Dina op weg naar de dokter.

We zijn direct gealarmeerd, we zorgen ervoor dat we deze vrouw op een afstand houden, en toch worden we door haar behekst. Zo verging het mij althans en zo gaat het zeker met de personages in het boek. Iedereen op de Noorse hoeve die Dina van haar man geërfd heeft, is op zijn hoede voor 'de jonge vrouwe van Reinsnes' - en iedereen valt voor haar. Dina regeert met harde hand en als het waar is dat machthebbers gestoord zijn, dan is zij daarvan de literaire bevestiging.

Een trauma vertroebelt haar blik. Toen ze vijf was stortte ze, uit prepuberale wetenschappelijke nieuwsgierigheid naar het kantelmechanisme, een ketel vol kokend waswater over haar moeder uit. Die gaf terstond de geest. De achterblijvende weduwnaar trekt zijn handen van het kind af en doet het bij een paar keuterboeren in de kost. Dina groeit temidden van koeien en paarden op, mensen ziet ze zelden. Dagenlang hokt ze in de stal, of hoog in een boom. Ze spreekt geen woord en pas op haar twaalfde leert ze een beetje lezen.

Verder dan de bijbel gaat die lectuur nooit. Elk hoofdstuk van Het boek Dina begint met een tekst uit de Heilige Schrift waar de protagoniste kennelijk kracht uit put. Vooral het oog-om-oog-tand-om-tand-principe van Mozes spreekt haar aan. Dina draagt niet voor niets een Hebreeuwse naam die in het Oude Testament 'oordeel' betekent. Als kind werd zij veroordeeld door haar vader en nu veroordeelt Dina op haar beurt de plaatsvervanger van haar vader, Jacob, en alle andere mannen die haar in haar ogen onrecht doen.

Als een vrouwelijke Mozes schrijft Dina de heren de wet voor. Met haar voor negentiende-eeuwse begrippen onorthodoxe gedrag doorbreekt ze het vertrouwde protestantse cultuurpatroon en daarmee brengt ze haar omgeving zowel in verlegenheid als in een staat van opwinding.

Dina snoert haar taille niet in, bindt haar haren niet op, slaat haar ogen niet neer wanneer een man naar haar kijkt. In plaats van zich om haar zoontje te bekommeren gaat zij uit jagen. Of ze haalt haar cello tevoorschijn, die ze stevig tussen haar ferme dijen klemt. En zoals ze haar cello berijdt, zo berijdt Dina ook haar mannen.

Zelfs in dit boek, dat toch van een onconventionele hoofdpersoon voorzien is, lijkt een gelijkwaardige relatie tussen man en vrouw een utopie te blijven. Zodra er seks bij komt kijken steekt de bezitsdrang zijn kop op en verliest de geannexeerde partij zichzelf aan de ander.

Als elke goede roman laat Wassmo's epos de lezers met veel vragen zitten. Ook de cursief gedrukte, poëtische passages waarin de heldin persoonlijk aan het woord komt, lossen het raadsel Dina niet op. Hebben alleen de omstandigheden haar zo boosaardig gemaakt of kwam ze al met een eng karakter ter wereld? Wat is dat: karakter? En: bepalen onze daden wie we zijn?

Ongrijpbare Rus

Het boek Dina laat zich lezen als de beschrijving van een pathologisch geval maar ook als een cultuurhistorisch document, een familiesaga, een streek-, liefdes- en avonturenroman. Vooral nadat de Rus Leo Zjukovsky zijn entree op Reinsnes heeft gemaakt, krijgt het verhaal een dynamiek die ons van Noord- naar Zuid-Noorwegen brengt en ook naar oorden ver boven de poolcirkel. Voor het eerst van haar leven volgt Dina een man, per vrachtschip, en op haar zoektocht naar de ongrijpbare Rus ziet ze kuststeden als Bergen en Trondheim.

Herbjörg Wassmo (1942), zelf uit Noord-Noorwegen afkomstig en in haar land een geliefd auteur, schrijft bevlogen over het gebied aan de rand van Europa. De even nuchtere als lyrische landschapsbeschrijvingen zetten zich voort in de beelden waarmee het innerlijk van de personages gestoffeerd wordt. De een verschrompelt als 'een winteraardappel waar de vorst zijn tanden in heeft gezet', een ander heeft gedachten als 'een zwaluwnest waarin de muziek alle eieren stuksloeg' of een hoofd als 'een Siberische papaver in augustus'.

Af en toe slaan we een blik op de titel van het boek in onze handen om ons ervan te verzekeren dat we niet op Wuthering Heights verdwaald zijn geraakt. Naast het onherbergzame landschap bevat Het boek Dina nog meer aan de gothic novel ontleende elementen. Dina krijgt dikwijls bezoek van gene zijde, en net als bij de Britse domineesdochter Emily Brönte zijn spoken bij Wassmo de belichaming van knagende schuldgevoelens. Zo vrijgevochten is het manwijf Dina nu dus ook weer niet.

Soms verliezen de korte zinnetjes in Het boek Dina hun spankracht. Dan wreekt zich de eenvormige zinsbouw waarbij het onderwerp herhaaldelijk wegvalt: 'Ze gaf geen antwoord. Zag niemand. Had geen ogen.' Enzovoort. Tot in het eindeloze. Bijna. Maar de dialogen, in al hun eenvoud en karigheid, zijn subliem.