`Cinema is geen honkbalwedstrijd', zegt Woody Allen wanneer hem gevraagd wordt om zijn nieuwe film te laten meedingen naar een Gouden Leeuw of Palm. Iets dergelijks zou je kunnen zeggen over de poëzie; dichters treden – behalve als ze jong zijn en meedoen aan een zogeheten Poetry Slam – niet tegen elkaar in het krijt. Geen wonder dat de verkiezing van een Dichter des Vaderlands, onder auspiciën van Poetry International, hier en daar tot gefronste wenkbrauwen leidde. `Wat een verschrikkelijk idee' reageerde J.Bernlef, die verder vooral bezwaren had tegen de gelegenheidspoëzie die er van de Nederlandse `Poet Laureate' verwacht werd. Een `vermolmd instituut' wordt uit Engeland geïmporteerd, vond een recensent van Het Parool. Het studentenweekblad Propria Cures zette vraagtekens bij het democratische gehalte van de uitverkiezing. En Jan Blokker had in de Volkskrant visioenen van `een Tollens van de eenentwintigste eeuw, dus deftige camp'.

Meer dan drieduizend andere Nederlanders maakten de afgelopen maanden duidelijk dat zij het idee voor een Nationale Dichter, een ambassadeur van de poëzie, wél toejuichen. Zij stemden per e-mail of door het insturen van een bon (uit de VPRO-gids, NRC Handelsblad of de in bibliotheken en boekhandels verspreide verkiezingskrant) op tweehonderd kandidaten voor de post van Dichter des Vaderlands. Het meest genoemd werd de 65-jarige Rutger Kopland, maar omdat hij opzag tegen het extra werk en de aandacht die het ambt met zich mee zou brengen, ging de titel naar Gerrit Komrij (1944), die Kopland in populariteit op de voet volgde.

De P.C. Hooft-prijswinnaar Komrij, die behalve door zijn verzamelde poëzie (Alle gedichten tot gisteren, onlangs herdrukt door de Arbeiderspers) ook bekend is om zijn essayistisch werk, is de komende vijf jaar het gezicht van de Nederlandse poëzie. Hoe hij zijn functie invult is aan hem, maar ten minste vier keer per jaar zal hij in het Cultureel Supplement van NRC Handelsblad een gedicht publiceren dat zijn aanleiding vindt in de nationale actualiteit. De Dichter des Vaderlands krijgt als honorarium een kunstwerk naar keuze en tot het einde van zijn termijn elke maand een bos bloemen – het Hollandse equivalent van het vat sherry dat wordt aangeboden aan de Engelse Poet Laureate.

Lobby

Wie de hierbij afgedrukte lijst met tien meest genoemde dichters bekijkt, mag concluderen dat het Nederlandse volk de poëzie zo breed mogelijk opvat. Er zit één heel oude dichter tussen (Leo Vroman, 84) en één tamelijk jonge (de 31-jarige Buddingh'-prijswinnaar Ilja Leonard Pfeiffer, die een succesvolle lobby onder zijn collega's en studenten van de Leidse universiteit wist op te zetten).Er staan gevestigde dichters als Herzberg en Kopland naast liedschrijvers als Drs. P. en Willem Wilmink, en twee Vijftigers (Campert en Vinkenoog) naast een klassieke ambachtsman (Jean-Pierre Rawie). Komrij is van alles wat - niet oud en niet jong, zowel dichter als poëziecriticus, soms classicistisch soms romantisch en daarmee de perfecte officiële vertegenwoordiger van de Nederlandse poëzie.

Helemaal zonder haken en ogen was de verkiezing van de Dichter des Vaderlands niet – en dan hebben we het niet over ludieke stemmen op Sinterklaas of Frederik Puntdroad, ex-gitarist van de Achterhoekse rockgroep Normaal. Veel inzenders, en vooral de bezoekers van de speciale website van de NPS, werden in verwarring gebracht door het feit dat tegelijkertijd met de Dichter des Vaderlands ook het favoriete gedicht van het Nederlandse volk werd verkozen. In sommige gevallen nam men aan dat het favoriete gedicht geschreven moest zijn door de dichter op wie men had gestemd; veel vaker suggereerde men als Dichter des Vaderlands de auteur van het gekozen favoriete gedicht. Dit laatste zorgde niet alleen voor de hoge notering van Kopland, Vroman en Rawie – dichters van overbekende populaire gedichten – maar verklaart ook de grote hoeveelheid dode dichters tussen de meest genoemden. Als M. Vasalis (1909-1998) en Ida Gerhardt (1905-1997) nog hadden geleefd, dan hadden zij waarschijnlijk met Kopland en Komrij om het Dichterschap des Vaderlands gestreden.

Opvallend in de lijst van meest genoemde dichters is de naam van Simon Vinkenoog; geen enkel gedicht van zijn hand is namelijk te vinden bij de honderd favoriete gedichten van Nederland. Misschien dankt Vinkenoog zijn populariteit aan zijn bekendheid als performer en televisiepersoonlijkheid, maar zijn hoge notering is ook het gevolg van een internet-lobby: tegen het eind van de inzendtermijn werd er per e-mail plotseling gedurende een korte periode driftig op hem gestemd. Dit soort elektronische actie, dat ook Ilja Leonard Pfeijffer omhoog hielp, is het equivalent van het mobiliseren van vrienden en buurtgenoten om stemformulieren in te sturen, zoals de onbekende Haagse dichteres Theodora Pigmans niet zonder succes deed. Haar gedicht `Latitude' (`Een oud gazon/ herbergt verhalen/ op kale plekken/ in de middagzon...') werd in kopie zelfs door acht verschillende mensen opgestuurd.

Marsman

Gerrit Komrij, de Dichter des Vaderlands, is slechts met één gedicht in de Top Honderd van favorieten vertegenwoordigd; het sarcastische `De dichter' opent bij toeval de bundel Het mooiste gedicht, die naar aanleiding van de verkiezing deze week verscheen en die afsluit met de winnaar, `Herinnering aan Holland' van H. Marsman. Maar de invloed van Komrij op de lijst (zie ook kader) is op een andere manier zeer groot. Van de twintig meest genoemde gedichten staan er maar vier niet in zijn eigenzinnige bloemlezing-bestseller De Nederlandse poëzie van de 19de en 20ste eeuw in 1000 en enige gedichten (1979) – en in het geval van het anonieme `Egidius waar bestu bleven' komt dat doordat het stamt uit de veertiende eeuw. De overige drie gedichten die niet in de Dikke Komrij staan – `De gestorvene' van Ida Gerhardt, `Voor een dag van morgen' van Hans Andreus en `Het lied der achttien doden' van Jan Campert – hebben hun hun hoge notering ongetwijfeld te danken aan hun toepasbaarheid boven rouwadvertenties.

Dood en vergankelijkheid zijn de favoriete onderwerpen van de Nederlandse poëzielezers, die verder vaak stemden op `De tuinman en dood' van P.N. van Eyck, `Tijd' van Vasalis, `Woningloze' van Slauerhoff en `Sterfbed' van Jean Pierre Rawie. Des te verwonderlijker is het dat Nel Benschop, de zelfverklaarde koningin van de troostende poëzie, niet in de Top Honderd vertegenwoordigd is. ,,Kopland is wel goed maar hij spreekt niet tot alle harten van het volk', zei Benschop vorig jaar tegen De Groene Amsterdammer, toen ze haar kansen op het Dichterschap des Vaderlands woog. En: ,,Gerrit Komrij? Die zelfingenomen kwast heeft geen schijn van kans.' Slechts een handjevol stemmers was het met haar eens.

Hendrik Marsman is de auteur van het favoriete gedicht van het Nederlandse volk; `Herinnering aan Holland' kreeg bijna twee keer zoveel stemmen als Martinus Nijhoffs `De moeder de vrouw', ook wel bekend als `Ik ging naar Bommel om de brug te zien'. Daar staat tegenover dat de Nijhoff-fans hun stemmen verdeelden over maar liefst zeven gedichten, waaronder `Het kind en ik' en het 450-regelige `Het uur U'. Het maakt hem tot de populairste Nederlandse dichter – samen met J.C.Bloem, die ook met zeven gedichten de Top Honderd haalde. De meest geciteerde levende dichter is Rutger Kopland; van hem kwamen behalve de eeuwige `Jonge sla' ook `Onder de appelboom', `Vertrek van dochters' en `Weggaan' bij de eerste honderd.

Mystificatie

Net als bij de dichtersverkiezing leverde het stemmen op een favoriet gedicht een breed scala aan inzendingen op. Er werd gekozen voor reclameleuzen (`Heerlijk Helder Heineken'), voor kerstliedjes (`De herdertjes lagen bij nachte'), voor poëzie van de straat (`Deze trein gaat richting Gein') en voor beroemde oneliners (Bomans' opmerking over Marlene Dietrich: `Ach had mijn vrouw maar één zo'n been'). En dan was er het geheimzinnige gedicht `Wimmeltje Wemelding', dat een tiental stemmen kreeg. Titel noch auteur, Wil Sluiter, waren bij de redactie of Poetry International bekend, wat deed vermoeden dat het om een mystificatie ging. Wie het weet mag het zeggen.

Omdat de meeste inzendingen handgeschreven waren en de eerste gegevens werden verwerkt door niet in poëzie gespecialiseerde tellers, onderging een aantal titels op de groslijst een gedaanteverwisseling. Dat Jan Engelmans `Vera Janacopoulos' op zes verschillende manieren geregistreerd stond, was te verwachten. Verrassender waren verschrijvingen als `De achttien zoden', `Ik ging naar Dommel om de brug te zien', `Op de dood van sterve' (naar Huygens), en vooral `'k Ben Brakman. Maar we zitten zonder meid' (naar J.A. dèr Mouw). Soms werden beroemde dichtregels er minder op (`Voor wie ik lief heb wil ik leven', `Stap nimmer in de trein zonder een valies met dromen'), soms waren ze aangepast aan de moderne tijd, zoals `Ik ging naar Bommel om de weg te zien'. En achter `Alleen in mijn gedichten wil ik wonen' zou zich best een briljante Slauerhoff-variant kunnen verbergen.

Zelfs een paar algemene conclusies over de Nederlandse volksaard zijn uit de lijst van honderd favoriete gedichten wel te trekken. De poëzielezer, die in negen van de tien gedichten een voorkeur heeft voor eindrijm, zoekt in de eerste plaats troost, bij sterfgevallen, eenzaamheid of doodsangst. Daarnaast is het de grootsheid van het Hollandse landschap die in dichtvorm aanspreekt. De brede rivieren, de brug bij Bommel, de gelukkig makende Dapperstraat, de vruchten van land- en tuinbouw, de lieflijkheid van licht en land (waarover Ida Gerhardt en Jan Campert zingen) – we kunnen er geen genoeg van krijgen. Het gedroomde gedicht van de Nederlander zou dan ook een rijmend gedicht over de dood zijn waarin de geografie van Nederland lyrisch wordt opgeroepen. Zoals Gerrit Komrij gisteren al zei: ,,Daar ligt een mooie taak voor de Dichter des Vaderlands.'

De meest genoemde kandidaten voor het Dichterschap des Vaderlands

(in alfabetische volgorde)

Remco Campert

Drs. P.

Judith Herzberg

Gerrit Komrij

Rutger Kopland

Ilja Leonard Pfeijffer

Jean Pierre Rawie

Simon Vinkenoog

Leo Vroman

Willem Wilmink

De twintig favoriete gedichten

1 H.Marsman:

`Herinnering aan Holland'

2 Martinusa Nijhoff:

`De moeder de vrouw'

3 Ida G.M.Gerhardt: `De gestorvene'

4Leo Vroman: `Vrede'

5 Willem Elsschot: `Het huwelijk'

6P.N. van Eyck:

`De tuinman en dedood'

7 Neeltje Maria Min:

`Mijn moeder ismijn naam vergeten'

8 Hans Andreus:

`Voor een dag vanmorgen'

9 J.C.Bloem: `De Dapperstraat'

10 M.Vasalis: `Tijd'

11 Jan Campert:

`Het lied der achttien doden'

12 Rutger Kopland: `Jonge sla'

13 J.Slauerhoff: `Woningloze'

14 Anoniem:

`Egidius waar bestu bleven'

15 Jean Pierre Rawie: `Sterfbed'

16 Lucebert:

`Ik tracht op poëtische wijze'

17A. Roland Holst: `Zwerversliefde'

18 Ida G.M.Gerhardt: `Het carillon'

19 M.Vasalis: `De idioot in het bad'

20 Martinus Nijhoff: `Het kind en ik'