Dromen in ochtendnevels

De Zweedse schrijfster Kerstin Ekman (1933) raakt steeds verder verwijderd van het herkenbare verhaal. De mythologische auteur van het Zweedse land, dat ze in Zwart water, Doodsklokken en Breng mij weer tot leven zo onvergetelijk wist te beschrijven, dreigt van haar werk nu zelf een mythe te maken – vol raadsels, associaties en soms zelfs duistere passages. Haar nieuwste boek, Het laatste hout, vertoont naar schrijfstijl veel overeenkomsten met de korte roman Oertekens waarin verhalend proza geleidelijk het veld ruimt voor een poëtische stijl die dromerig is, ver van alle realisme.

Kerstin Ekman: Het laatste hout. Vertaald door Bart Kramer. Bert Bakker, 344 blz. €19,95

Ekman bekommert zich steeds minder om verhaallijn, compositie of zelfs plot. Eerder weeft ze impressies en bespiegelingen aaneen tot een sfeervol maar ongrijpbaar literair boek. Zelfs bij herlezing geeft Het laatste hout zich moeilijk prijs. De Ekman-liefhebber zal wél moeiteloos het noordelijke Zweedse stadje Svartvattnet herkennen, de locatie van veel van haar boeken en ook van het imposante Zwart water.

De Tweede Wereldoorlog doet zich gelden in Svartvattnet. Inwoners vluchten, onder wie Kristin met haar gezin. Zij is de pleegzuster van Myrten, die de dochter is van vroedvrouw Hillevi Halvarsson. Deze Myrten vertrekt naar Stockholm waar ze gaat werken in een wasserij. De beschrijving van de wasserij met zijn wolken van stoom, hitte en wasmachines is excellent gedaan, maar het motief van Myrtens vertrek blijft te lang in het ongewisse. Totdat blijkt dat ze een oude geliefde van haar moeder, de schilder Elis, heeft opgezocht. Later zal deze schilder in Svartvattnet aankomen, waar hij opnieuw contact legt met de vroedvrouw. Moeder en dochter komen in heftig conflict met elkaar en de vroedvrouw kan niet anders dan de liefde tussen de schilder en Myrten verbieden.

In de tekening van de wankelmoedige, aldoor in haar eigen gedachten verzonken Myrten toont Ekman zich meesterlijk. Hoewel schimmig is getypeerd, is haar rusteloos liefdesverlangen overtuigend. Minder scherp tekent zich de schilder Elis af, die zichzelf op poëtische wijze Elias noemt. Een wazige dromer die in zijn atelier worstelt met onderwerp, materiaalkeuze en überhaupt de betekenis van het schilderen. Een quasi-talent die zijn onvermogen probeert te ontkennen door zijn onlust op anderen te betrekken, en dan vooral op de vroedvrouw Hillevi.

De personages in Het laatste hout zwermen uit naar Oslo, Stockholm zelfs Venetië en de hoge bergen van Noorwegen, maar die plaatsveranderingen lijken nauwelijks tot hen doordringen. Venetië noch Oslo geeft hen een Schwung, ze blijven kinderen van het verlaten platteland die houden van het licht, de nevelige vroege ochtend en vooral van dromerijen. In de weergave van hun natuurliefde is Ekman op haar best, en dat is ook de charme van deze roman.

In dat verlangen naar tijdloosheid wordt ook de schilder meegenomen. Pas aangekomen in Venetië overvalt hem de volgende, eindeloos uitgesponnen gedachtestroom: `Hier was geen tijd. De zon stond stil als in het dal van Askelon en was bovendien onzichtbaar. Hij voelde er zich onaangenaam over. Mise en abyme: recht in de tijdloosheid. Deze stad – als iets! – zou de vierde dimensie moeten bezitten die de diepte tot in de Middeleeuwen en verder terug liet zien. Zij het dat ze in zekere zin was blijven steken toen Napoleon haar veroverde en ze tot de coulissen van een historisch toneelstuk werd teruggebracht, een winstgevende rouw over het verlies van de gewichtigheid van de stadsstaat.'

Dit is te veel. Overdaad, of liever: redundantie, is in dit boek aan de orde van de dag. Verderop staat: `Hij merkte: ik voel me niet goed. Ik voel me ziek.' In Venetië stinkt het en de kunstzinnige Elias wordt ziek. Dat doet allemaal denken aan De dood in Venetië van Thomas Mann. Ekmans personages zouden krachtdadiger moeten zijn; ik zie ze liever minder etherisch dan deze op zichzelf betrokken, zeurderige schilder Elias.

Recensies op papier

Boekenbijlage NRC HandelsbladDeze website publiceert elke vrijdag een selectie uit het katern Boeken, dat die dag bij NRC Handelsblad verschijnt. Wilt u alle recensies, interviews, columns en reportages ontvangen, neem dan een zesdaags abonnement of een weekendabonnement op NRC Handelsblad.