Geen twee uurtjes over
Hella S. Haasse is, zegt men, een van de grootste Nederlandse schrijvers van de afgelopen eeuw; ze wordt ten onrechte niet gezien als een van de Grote Drie; en haar beste boeken geven als weinig andere een beeld van de koloniale en postkoloniale verhoudingen tussen Nederland en Indië. In het licht van al deze aanprijzingen is het geen wonder dat ik me schaamde dat ik tot dit jaar nooit wat van deze Grote Oude Dame gelezen had. Vooral haar debuut Oeroeg keerde me al jaren vanuit de boekenkast verwijtend de rug toe. Een smalle rug, en dat maakte het erger. Oeroeg, dat in 1948 anoniem als boekenweekgeschenk verscheen, beslaat met een normale bladspiegel nog geen negentig bladzijden. In de kwart eeuw sinds de novelle me op school was aangeraden, had ik de benodigde twee uur leestijd kennelijk nog steeds niet kunnen vrijmaken.
Hella S. Haasse: Oeroeg.Singel Pockets, 122 blz. €6,80
`Kunnen', of `willen'? Hoewel ik heb genoten van Indië-romans als Max Havelaar en De stille kracht, moet ik toegeven dat ik matig geïnteresseerd ben in de koloniale ervaring in de Gordel van Smaragd. Tenminste, wanneer die verwerkt is in wat ik voor het gemak maar tempo-doeloe-proza zal noemen: poëtische lamentaties over een zoetgeurende paradijs, waaruit de schrijver (m/v) doorgaans als onschuldig kind verstoten is. En ja, ook Oeroeg valt in deze categorie. Het verhaal van de vriendschap – en het uit elkaar groeien – van een plantersjongen en de zoon van een inlander is exemplarisch voor de Indische trauma's van honderdduizenden landgenoten, die na de Tweede Wereldoorlog tegenover de mensen kwamen te staan met wie ze jarenlang in vrede hadden samengeleefd. De `ik' uit Oeroeg voelt zich aan het eind `voorgoed een vreemde in het land van mijn geboorte' en ondervindt daarmee hetzelfde als alle Indische Nederlanders die na de koloniale oorlog de sawa moesten ruimen. Voor hem is dat extra pijnlijk omdat hij zich nooit neerbuigend heeft opgesteld en hij zijn vriend onder alle omstandigheden heeft verdedigd.
Natuurlijk had ik na lezing van Oeroeg – het kostte uiteindelijk één uur en vijftig minuten – graag geschreven dat mijn bezwaren tegen de Nederlands-Indische literatuur dankzij Haasses vroege meesterwerk in één klap verdwenen zijn. Of anders wel dat ik juist gesterkt ben in mijn oude vooroordelen. De werkelijkheid is minder extreem. Oeroeg is een sensibel geschreven lied van weemoed en verlangen, dat verbluft omdat het uit de pen van een debutant vloeide. Maar écht raken deed het me niet; daarvoor is de stijl te braaf en blijven de personages te veel op afstand. Zelfs de dramatische verdrinkingsdood van Oeroegs vader, tussen de waterplanten van een bergmeertje, heeft iets onaandoenlijks.
Niettemin heb ik Oeroeg tevreden in mijn kast teruggezet. Mijn volgende project wordt het lezen van dat andere wereldberoemde boekenweekgeschenk: Het volgende verhaal van Cees Nooteboom.
Recensies op papier
Deze website publiceert elke vrijdag een selectie uit het katern Boeken, dat die dag bij NRC Handelsblad verschijnt. Wilt u alle recensies, interviews, columns en reportages ontvangen, neem dan een zesdaags abonnement of een weekendabonnement op NRC Handelsblad.
