Dat is geen optimistische stelling. Terwijl we orde proberen
te scheppen in de chaos vervallen wijzelf, mensen, tot chaos.
Lindgrens roman is een prachtig voorbeeld van het vergeefse
verlangen van de mens naar orde, naar beheersing van de wereld
om hem heen. Voor een dichter en schrijver als Torgny Lindgren,
van wie in Nederland eerder romans als Het licht en Hommelhoning
verschenen, is het niet verwonderlijk dat het verlangen naar orde
hetzelfde is als het verlangen om te schrijven. Vertellen,
schrijven, heeft altijd een reflecterende en dus ordenende
betekenis.
In Het ultieme recept is een correspondent aan het woord die
gestationeerd is in het noordelijk gelegen dorp Avabäck. Het is
zeer koud. De wegen zijn onbegaanbaar en er ligt zoveel sneeuw
dat er in het dorp niets meer kan gebeuren, “absoluut niets'. Het
is maandag 22 december 1947 en noordelijke luchtstromen komen
Zweden binnen. De correspondent begint aan een artikel over twee
vreemdelingen die het dorp zijn binnengekomen - en dan met de
volgende, in journalistiek opzicht noodlottige openingszin:
“Hardnekkige geruchten houden staande dat een onlangs in de
streek gearriveerde reiziger, een man van middelbare leeftijd met
een Duits klinkende naam, niet degene is voor hij zich uitgeeft.'
Hardnekkige geruchten, die de correspondent verder niet checkt.
Hij gaat verder met de weergave van de geruchten: Ofschoon hij
overwegend accentloos Zweeds spreekt, en ofschoon hij zich met
groot gemak aan ons klimaat en onze levensgewoonten schijnt aan
te passen, staat heel zijn wezen in het teken van
vreemdelingenschap en onbestendigheid.'
Terwijl de auteur zich laat meeslepen door zijn bericht valt
er ondanks de absolute stilstand in het dorp een brief op de
deurmat. Zijn hoofdredacteur ontslaat hem, want er is aan het
licht gekomen dat de correspondent verzinsels in de krant heeft
gezet. Maar de journalist is niet bijzonder onder de indruk van
deze mededeling, hij gaat onverdroten verder met schrijven en
vlucht steeds verder in zijn fantasie. Lindgren neemt de
ontslagbrief als uitgangspunt om prachtige gedachten en
bespiegelingen te wijden aan het schrijverschap, zoals de
volgende mededeling: “Zonder geschreven tekst stroomt de tijd
alleen maar voorbij.'
Het spel tussen feit en fictie, tussen de weergave van de
werkelijkheid, die de krant vereist, en verzinsel, speelt
Lindgren in deze korte roman boeiend uit. De correspondent voegt
nog een tweede persoon toe aan zijn relaas over “hardnekkige
geruchten'. Het verhaal wordt steeds absurder.
Ondertussen bereikt de “berichtenschrijver' zoals Lindgren hem
noemt de wonderbaarlijke leeftijd van 107 jaar. In het
bejaardenhuis Zonzijde sluit hij tenslotte het relaas af en dan
blijkt er uiteindelijk gerechtigheid. Wat de hoofdredacteur voor
een verzinsel aanzag, is niets dan de waarheid. De vitaliteit van
de correspondent is onverwoestbaar. Dat heeft hij te danken aan
het recept waarnaar de titel verwijst, namelijk balkenbrij, een
spijs bereid uit vlees van een varkenskop vermengd met ander
vleesafval.
Ergens schrijft Lindgren dat het leven precies hetzelfde is
als Thomas Mann weergeeft in De Toverberg. Dat is een belangrijke
associatie, want het leven van de correspondent met zijn verhalen
in het hoge noorden van Zweden is vergelijkbaar met dat in het
sanatorium uit de roman van Mann. Traag gaat dat leven voorbij,
vol bespiegelingen en overwegingen.
Het proza van Lindgren is verstild en gekleurd met mooie
poëtische vergelijkingen. Het is een vondst dat de auteur
encyclopedische inzetten op de pagina's geeft, zoals die over
houten elanden van natuurlijke grootte die in Midden-en
Noord-Zweden langs de wegen staan opgesteld: “De betekenis van
de houten eland binnen de context van de boerencultuur en de
primitieve eredienst is omstreden. Vgl. de profeet Joel 1.20:
zelfs de dieren des velds zien smachtend tot u op.'
Omstreden: dat zijn de betoverende berichten van de
correspondent daar in het ijzige, sneeuwrijke noorden. In die
absolute stilte gaat de verbeelding spreken.[streamer:“Zonder geschreven tekst stroomt de tijd alleen maar voorbij',
schrijft Lindgren]