‘Het was kerst 1978 en ik kreeg mijn allereerste boek over de maan, waar ik de hele kerstvakantie door werd opgeslokt, ik bestudeerde de kaarten, foto’s, en daarna begon ik boeken te verzamelen, ik vroeg ernaar in winkels, antiquariaten, alles moest gelezen worden, ik wilde alles weten. In de lente van 1979 besloot ik in al die drukte in de wereld te verdwijnen, nummer twee te worden.’
Dit is maar een van de vele prachtige citaten die je kunt aanhalen uit de roman Buzz Aldrin, waar ben je gebleven? van de Noorse schrijver Johan Harstad (1979). Onlangs trad hij op tijdens het Crossing Border Festival in Den Haag en maakte zowel indruk met de teksten die hij voorlas als met de Noorse bands die hij meenam.
Het romanverhaal is in een handomdraai verteld. De jongeman Mattias, een geluidstechnicus, wordt door zijn vrienden van de popband Perkleiva gevraagd over de grenzen van Noorwegen op tournee te gaan naar een uithoek, de Faeröer Eilanden. De tocht gaat per veerboot, maar omdat Mattias altijd wil verdwijnen vlucht hij vanuit de Faeröer terug naar Noorwegen, en eenmaal daar aangekomen bemerkt hij dat alles zodanig is veranderd dat hij het er benauwd van krijgt. Dus zoekt hij maar weer de onherbergzame, donkere Faeröer op. En daar bouwt hij met zijn vrienden een zeilboot om voorgoed naar de Caraïben te vertrekken.
Verdwijnen, wegzeilen, dromen over maanreizen: dat zijn de ingrediënten van deze schitterende roman, in een wervelend tempo geschreven met lange zinnen die soms een pagina beslaan. En dan is er de fascinatie van Mattias voor astronaut Edwin ‘Buzz’ Aldrin, de tweede man die op 20 juli 1969 op de maan stond. Neil Armstrong was de eerste; hij sprak de legendarische woorden over ‘one small step for a man, one giant leap for mankind’.
Wat betekent het om voor altijd de tweede man te zijn die op de maan stond? Nadat bekend was geworden dat Aldrin en Armstrong deel zouden uitmaken van de missie, heeft Aldrin achter de schermen een verbeten gevecht gevoerd om als eerste te mogen. Maar de beslissing door NASA viel uit in diens nadeel. Hoofdpersoon Mattias vereenzelvigt zich met Aldrin. In lange gedachtestromen vraagt hij zich af wat Aldrin dacht in de uren vóór de lancering. En tegelijk overweegt hij wat zijn held ‘Buzz’ zal denken na terugkeer op aarde. Harstad schrijft: ‘Ik ben op de maan geweest. Ik ben daar echt geweest. Ik was er, ik ben er geweest, en nu ben ik weer hier, in mijn slaapkamer, mijn voetstappen staan in het vloerkleed naar de badkamer, zoals mijn voetstappen in de Zee der Stilte staan, bijna 400.000 kilometer en een planeet hiervandaan.’
Het oneindige universum inspireert Mattias tot fraaie beschouwingen over de nietigheid van de mens. Iemand die ooit met 40.000 kilometer per uur heeft gereisd, kan nooit meer tot stilstand komen. Ook in het recente De derde ontsnappingssnelheid van de Zweedse schrijfster Lotta Lotass komt een loftuiging voor aan een astronaut, de Rus Joeri Gagarin.
Aan het slot van de roman beschrijft Harstad de teloorgang van Aldrin. Hij begon aan wanen te lijden, dronk, maakte ruzie. Tegenstanders van het Apollo 11-project beweerden dat de astronauten nooit op de maan waren geweest maar dat de NASA alles had geënsceneerd. Aldrin raakte in een depressie.
Harstad speelt met taal. Cursieve passages, Engelse zinswendingen, songteksten. Opeens staat er de sombere zin: The melancholy of all things done. Dat is de kern. Wie eenmaal zoiets heeft meegemaakt als een maanlanding, die zal daarna nooit meer dezelfde zijn. Op bijna grimmige wijze laat Harstad zien dat Mattias samenvalt met Aldrin. Ook het leven van Mattias zal na de trip naar de Faeröer, waar hij een geliefde vindt, nooit meer dezelfde zijn. Het leven heeft een definitieve wending genomen. ‘Want hij is op de maan geweest en niets kan ooit nog hetzelfde zijn’, schrijft Harstad aan het eind.
Een maanlanding is een heroïsche prestatie. Maar niet alle schouders kunnen zo’n last dragen. Voor Aldrin braken na 1969 afschuwelijke tijden aan, de spoken kwamen steeds dichterbij en hij kon er alleen maar in bed voor wegkruipen. Mattias op zijn beurt zeilt weg over zee. Beiden, de fictieve Mattias en de reële Buzz Aldrin, bereiken het punt waarop ze voorgoed verdwijnen.
[streamer:Cursieve passages, Engelse zinswendingen en songs: Harstad speelt met taal]