,,Ik wil de gezichten van mijn personages niet zien, daarom heb ik nooit toestemming gegeven voor verfilming van een van mijn romans.' José Saramago (80), Nobelprijswinnaar in 1998, zegt het vol overtuiging. Maar hij zegt het in een hotellobby in Amsterdam aan de vooravond van een filmpremière: George Sluizers Het stenen vlot, naar zijn in 1986 verschenen en nu vertaalde gelijknamige roman.

Waarom is hij dan toch gezwicht? ,,Ik heb al twintig Amerikaanse producers afgewezen die mijn roman De stad der blinden wilden verfilmen, maar het kost mij grote moeite om `nee' te zeggen tegen mensen met serieuze plannen. George Sluizer is mij komen opzoeken en zijn ideeën bevielen me.' Voor wie boek en film vergelijkt, wekt dat geen verwondering: Sluizer blijft dicht bij de roman, veel dialogen uit het boek zijn letterlijk terug te vinden in de film. Dat heeft de regisseur in totale vrijheid gedaan, benadrukt Saramago: ,,Ik heb het scenario gelezen en daar een paar suggesties bij gedaan, die door George Sluizer zijn overgenomen. Het is een goede, solide gemaakte film, die ik nu drie keer heb gezien. Ik ben blij dat niet alleen de belangrijkste gebeurtenissen van het boek, maar ook de geest ervan terug te vinden zijn. In een Amerikaanse film met veel speciale effecten, geweld en seks in iedere scène had ik geen zin.'

De geest van Het stenen vlot is in de eerste plaats sociaal en politiek. Het vlot uit de titel is geen mensenbouwsel, maar het Iberische schiereiland. Dat breekt op een schijnbaar willekeurige dag bij de Pyreneeën van het Europese continent af en vaart (Gibraltar blijft achter) de Atlantische Oceaan op. Het vermijdt op het nippertje een botsing met de Azoren en komt uiteindelijk ergens tussen Afrika en Latijns-Amerika tot stilstand. Vijf Portugezen en Spanjaarden beleven afzonderlijk van elkaar iets wonderlijks op het moment van de breuk met Europa: een vrouw trekt met een tak een streep in het zand die zich niet meer laat uitwissen, een man gooit een loodzware steen tientallen meters ver de zee in, een apotheker voelt als enige de aarde onder zich trillen, een onderwijzer wordt dagenlang achtervolgd door een zwerm spreeuwen en een boerin die een oude sok weer tot een bolletje wol wil terugbregen, merkt dat de sok eindeloos wol blijft geven. De vijf mensen vinden elkaar, mede dankzij een mysterieuze hond, ze vinden de liefde en trekken naar de plaats waar het `vlot' van Europa is afgebroken. In het slotakkoord van de roman, het schiereiland is dan alweer tot stilstand gekomen, blijken vrijwel alle vrouwen in het land tegelijkertijd zwanger te zijn geworden.

Dat die wedergeboorte zich ten zuiden van Europa afspeelt, is geen toeval bij Saramago, die al zijn leven lang communist is. ,,Het is een utopische roman. Dit boek gaat over de minachting waarmee vanuit het noorden van Europa altijd is gekeken naar de landen ten zuiden van de Pyreneeën. Maar het is vooral een boek waarin het Noorden naar het Zuiden reist. Dat bedoel ik ook als een soort poëtische rechtvaardigheid, het aflossen van een historische schuld. De reis van Europa naar het zuiden is voor mij belangrijker dan de scheiding tussen het Iberisch schiereiland en de rest van Europa. In het boek wordt een legende verteld over een koning die reizigers een imaginair eiland cadeau deed. Een van de hoofdpersonen vraagt zich af of het niet eigenlijk de bedoeling is dat zij als vijf uitverkorenen naar een nieuwe, denkbeeldige mens zoeken. Daar gaat het boek over.'

Afgaande op Het stenen vlot moet de aard van die nieuwe mens vooral gezocht worden in eenvoud, liefde en solidariteit. Die laatste eigenschap onderscheidt de bevolking van Europa van zijn leiders: waar de premiers en presidenten geen idee hebben hoe ze moeten reageren op de plotselinge geografische ontwikkelingen, breekt het volk los in een ongeremde solidariteitsactie: massaal gaan de Europeanen de straat om `Ik ben een Iberiër' te roepen. ,,Dat is het soort Europese verbeelding dat nodig is om iets te veranderen. De menselijke intelligentie is gedurende de geschiedenis het meest in Europa tot wasdom gekomen. En zonder de verbeelding kun je niets veranderen in de wereld.'

Van de politici zal het nieuwe elan niet komen, weet Saramago, die als hij spreekt over politiek de mild-ironische toon uit zijn boeken verliest: ,,Ik had natuurlijk niet durven hopen dat Europa de blik daadwerkelijk naar het zuiden zou richten. Een enkele politicus heeft het beeld uit het boek gebruikt, maar niet meet dan dat. Het Iberisch schiereiland is meer dan ooit deel van Europa en Europa is een fort dat zich juist tegen het zuiden wil verdedigen. Iedereen dreigt te worden meegevoerd te worden in het zwart-witte wereldbeeld van George Bush: je bent voor ons of je bent tegen ons. Eens in de vier seconden sterft er op aarde iemand van de honger. Ik vind dat erg, u vindt dat erg, maar de politici laten ondertussen de top in Johannesburg mislukken. Uiteindelijk zijn zij niet meer dan de commisarissen van de economische macht. Als je denkt dat dit een democratie is, heb je het mis.'

De opmerkelijkste figuur in Het stenen vlot is de oude Spanjaard Pedro Orce. Terwijl geen mens of machine in staat is het waar te nemen, voelt hij hoe de aarde beeft als het schiereiland van het continent breekt en de oceaan opvaart. De schrijver zelf mogen we van Saramago niet herkennen in deze man die eerder dan wie ook voelt wat er onder het aardoppervlak in beweging is. ,,Maar je kunt wel zeggen dat dat een gave is die schrijvers in het algemeen kunnen hebben. Voor Kafka gold het in sterke mate, die voelde de aarde werkelijk beven. Hij maakt deel uit van de familie schrijvers waar ik graag bij zou horen, met Gogol, Montesquieu, Cervantes en de Portugese jezuïet Padre António Vieira.' Het leven van Saramago heeft zich vanaf het moment dat Het stenen vlot in 1986 verscheen, opmerkelijk genoeg langs de lijnen van zijn de roman ontwikkeld. Hij woont inmiddels op het Spaanse Lanzarote in de Atlantische oceaan voor de kust van Afrika: ,,In dat jaar ontmoette ik mijn huidige vrouw, een Spaanse. Met haar ben ik tien jaar geleden op Lanzarote gaan wonen omdat ik verontwaardigd was over de weigering van de Spaanse regering om mijn roman Het evangelie volgens Jezus Christus [wegen vermeende blasfemie] voor te dragen voor de Europese literatuurprijs. Ik ben in de eerste plaats Portugees, dan Iberiër en dan Europeaan.'

En hij is de eerste Portugese winnaar van de Nobelprijs, de prijs waarover Gabriel García Márquez zei dat die zijn leven had vernietigd. ,,Zo erg is het bij mij niet geweest', zegt Saramago, ,,maar zekere verplichtingen brengt zo'n onderscheiding wel met zich mee, zeker als je de eerste van je land bent. Ik heb het daar anderhalf jaar erg druk mee gehad, maar nu heb ik weer meer tijd om te schrijven. Ik heb net een roman af, die in november in Portugal verschijnt en waarschijnlijk in de loop van volgend jaar wordt vertaald. Net als mijn laatste boek, Het schijnbestaan, is het een allegorie. Dat is een genre waar ik van houd, net als de historische roman. Het is een efficiënte manier om je lezers iets duidelijk te maken: het werkt vaak beter dan een realistische vertelling in het hier en nu.'