Geschiedenis wordt voortdurend herschreven. En als er iets in de laatste jaren herschreven wordt, is het wel de geschiedenis van de Verlichting. Als we de columnisten en politici die de westerse vrije samenleving willen verdedigen tegen religieuze fanatici mogen geloven, brak aan het eind van de achttiende eeuw in Europa een tijdperk van rationaliteit en tolerantie aan, van waaruit linea recta onze democratische rechtsstaat ontstond.

Je zou zo haast vergeten dat die geschiedenis van de Verlichting in de praktijk een onoverzienbare chaos was van elkaar bestrijdende facties, pragmatische allianties tussen de oude en de nieuwe orde, en voortgedreven werd door vaak allesbehalve tolerante denkbeelden. In het door de Franse Republiek ingelijfde België bijvoorbeeld stuitten de democratische idealen op verzet van de arme boerenbevolking. Die begonnen hun eigen opstand tegen de Franse overheersing, in naam van ‘altaar en haard’. De arme onderdrukte vrijheidsstrijders kwamen zo tegenover hun zelfbenoemde bevrijders te staan.

Deze chaotische episode is het onderwerp van de historische roman Woudman van René Huigen. En die maakt het er bepaald niet overzichtelijker op. In Woudman krioelen de verschillende partijen door elkaar: het rebellenleger van arme keuterboertjes onder leiding van een werkloze pastoor verenigt zich met een roversbende, diezelfde pastoor probeert zijn hachje weer te redden met behulp van de plaatselijke feodale heren en hoge burgerij, en de ordehandhavers van de Republiek krijgen weer hulp van voormalige struikrovers, die als informanten in dienst zijn genomen.

De hoofdpersoon van het verhaal, de alchemist Woudman, belandt tegen zijn wil middenin al deze hectiek. Woudman, zoveel wordt wel duidelijk, fungeert als de natuurmens, de enige in het verhaal die – letterlijk – in contact staat met de oerelementen. Woudman is de kunstenaar die zich op de essentie richt, poëzie schept uit de natuur: ‘De metalen moesten als kleine kinderen door Kronos’ strot worden geduwd, zodat ze na de troebele fase van vertering en ontbinding in een bad van mercuriaal destillaat zouden schrikken en, gereed voor het chemische huwelijk, gereinigd weer tot leven konden worden gewekt. Zo zou het nachtelijke uur van lood in het gouden uur van de ochtend overgaan.’

Het contrast tussen Woudman en de vechtende partijen is duidelijk: de kunstenaar weerstaat de waan van de dag. Alle anderen jagen illusies na.

Er zijn nog meer aanwijzingen dat René Huigen met Woudman een historische parabel heeft willen schrijven. In de verklarende woordenlijst aan het eind van het boek schrijft de auteur dat hij met opzet een anachronisme in zijn historische roman heeft geplaatst: de rebellerende katholieke keuterboertjes worden op een gegeven moment ‘terroristen’ genoemd, maar met de toevoeging: ‘kinderen zijn het nog, ik heb ze gezien, ik denk niet dat ze kwaad in de zin hebben […]’. Naar eigen zeggen heeft Huigen hier ‘een verband met het heden’ willen leggen.

Deze ingreep doet even denken aan het eind van de jaren tachtig, toen Huigen met de Maximalen de literatuur wilde aanzetten tot meer ‘straatrumoer’. In Huigens overige werk, voornamelijk dichtbundels, heeft er nooit veel van dat engagement doorgeklonken. En ook in Woudman komt deze boodschap wat halfslachtig over. Ongetwijfeld heeft hij de opstand van katholieke Vlaamse boeren tegen de verlichte Franse Republiek willen vergelijken met de huidige rebellie van radicale jonge moslims tegen de westerse samenleving. Op zichzelf een interessante parallel, ook omdat de vergelijking met de vroege Franse Republiek het tolerantieniveau van de huidige verlichte westerse democratie in twijfel trekt. Maar in de rest van zijn roman toont Huigen zich toch vooral als een intellectualistische auteur, die liever in de ondoordringbare alchemie van de taal verdwaalt dan dat hij zijn lezers uitnodigt om met hem in de geschiedenis mee te reizen. De parallellen met het heden komen dan vanzelf wel.