Jan Brokken Tekening Martien Bos

Het titelverhaal van Jan Brokkens nieuwe bundel Zeedrift gaat over de temperamentvolle kozak Serge Alexenko; beeldhouwer, architect, vechtersbaas en melancholicus. Toen de Russische Revolutie was uitgebroken vocht de tsaargezinde Alexenko in het Witte leger tegen de bolsjewieken, tijdens WO II verbleef hij in Nederland en sloot zich aan bij een knokploeg. Uiteindelijk belandde hij in Curaçao, waar de dorpse sfeer aansloot bij zijn nostalgische inborst. Hier vocht Alexenko voor het behoud van de monumentale architectuur op het eiland. Alexenko restaureerde vervallen koloniale landhuizen, twee kerken en de joodse begraafplaats. Hij won merkwaardig vaak de loterij, maar ‘voor de rest was zijn leven triest’, zo weet een Curaçaose verpleegster zich te herinneren. Alexenko begroef zijn dochter en zijn vrouw op het eiland en bracht er de rest van zijn leven alleen door. ‘Alexenko werd ziek. Alexenko ging zachtjesaan dood. Tot zijn eigen ergernis deed hij er zeven jaar over.’

Alexenko’s levensverhaal is er één zoals Brokken ze graag beschrijft: exotisch, vol wonderlijke details, en met een constante melancholische ondertoon. En wat ook typisch Brokken is: je weet nooit helemaal precies wat feitelijk is, en wat de auteur er zelf bij heeft verzonnen. Althans, Brokken suggereert dat hij speelt met de grens tussen fictie en non-fictie. Maar lees je het verhaal over Alexenko goed, dan staat er overal precies vermeld waar Brokken zijn informatie vandaan haalde. En als er al details zijn die wellicht tot het rijk der fabelen behoren, dan maakt hij dat altijd wel duidelijk. Zo schrijft Brokken over Alexenko’s auto: ‘Hij reed in een open Porsche, slipte in de zanderige bochten en zwaaide onderwijl naar de negermeisjes. In andere verhalen is de open Porsche een open Mercedes- Benz. En in nog weer andere een aan alle kanten gedeukte Mercedes, overgenomen van een Hollandse zakenman die naar Europa terugkeerde. De laatste versie vind ik de mooiste.’

Dat is knap gedaan, hoe Brokken hier de grenzen aangeeft tussen de fantasie en de beperkingen die zijn feitelijke bronmateriaal hem opleggen. En eigenlijk doet hij dat in al zijn verhalen: hij vervaagt de grenzen tussen fictie en realiteit helemaal niet, hij verscherpt ze. In zijn beste werk blijft Brokken volledig trouw aan de wetten van de journalistiek en de geschiedschrijving. Dat doet hij door zichzelf in zijn verhalen te integreren als een constant naar nieuwe details speurende onderzoeker, die gaandeweg steeds meer over zijn hoofdpersoon te weten komt. De titel Zeedrift verwijst naar zijn eigen rol, die van een strandjutter, die het moet doen met aangespoelde resten: ‘Op Sint-Joris formuleerde ik mijn Wet van de zeedrift. Het mooiste afval komt van het verst weg. Ver weg in kilometers. Ver weg in tijd.’

De romantiek in Brokkens verhalen zit ‘m nou juist in deze onmogelijkheid om alle bijzonderheden van dat mooiste afval exact te achterhalen. We zullen het altijd moeten doen met een benadering, soms gissend, soms met de spaarzame feiten die de schrijver te weten is gekomen, als het lot hem welgezind is geweest. Bij Brokken is de speurtocht net zo belangrijk als de vondst. En dat is een mooie manier om de verbeelding en de verwondering toe te laten in de wereld van de non-fictie, waar zo veel journalisten en historici zich onnodig laten beperken door de eis van de feitelijkheid. Brokken laat zien dat er veel meer mogelijk is, en daarom is het ook zo jammer dat hij zich niet nadrukkelijker als een non-fictieschrijver profileert, zoals bijvoorbeeld Joris Luyendijk.

Brokken zit in de comfortabele categorie van de ‘literaire non-fictie’,de meest aantrekkelijke manier om goed geschreven journalistiek en geschiedschrijving te presenteren. Het grote nadeel van het genre is dat het de grenzen tussen fictie en feitelijkheid welbewust vervaagt. Zo prijst Brokkens uitgever Zeedrift aan met de leuze ‘Schitterende verhalen op de grens van fictie en non-fictie’. Maar Brokkens verhalen draaien juist om de spanning tussen wat we wel en wat we niet kunnen weten, en zijn in die zin pure non-fictie. Anders werkt het spelletje niet.

Dat laatste blijkt ook uit Brokkens novelle Feininger voorbij, die eerder vorig jaar verscheen. Hierin vertelt hij zijn verhaal volgens het vertrouwde procédé: weer is hijzelf nadrukkelijk aanwezig, als toeschouwer en verteller. Maar ditmaal bestaat er geen enkele afstand tussen Brokken en zijn hoofdpersonages. De schrijver wordt niet meer gehinderd door een gebrek aan informatie over zijn onderwerp. In Feininger voorbij bevinden de hoofdpersonen zich lijfelijk in zijn buurt. Kunstenaars met wie hij vier maanden lang leefde en werkte in een Duits kasteel: de één een prettig gestoorde rode furie uit de voormalige DDR, de ander een stugge mensenschuwe Amerikaan. Oost en West komen tot elkaar als deze tegenpolen een affaire krijgen.

Brokken zit er letterlijk tussenin. Hij is de vertrouwenspersoon van beide minnaars, die soms via hem communiceren, en bovendien bevinden hun slaapkamers zich aan weerszijden van de zijne – waardoor hij regelmatig wakker ligt van hun ‘champagneseks’. Het versterkt Brokkens rol als observator aan de zijlijn: ‘Uiteindelijk worden we dat allemaal: meer toeschouwer dan deelnemer’, bedenkt hij tussen het gebonk door. Maar in Feininger voorbij krijgt Brokkens beschouwende buitenstaanderrol iets hinderlijks passiefs. Op het moment dat zijn hoofdpersonen binnen handbereik zijn, slaagt hij er ineens een stuk minder in om ze tot leven te wekken. Zijn dromerige, weemoedige proza weet geen raad met personages over wie hij in principe alles kan weten. In dat opzicht is Brokken het tegengestelde van de almachtige fictieauteur, die zijn eigen wereld schept. Brokken heeft een zekere afstand tot zijn onderwerp nodig om zich van zijn onmacht te verzekeren. Hij heeft de werkelijkheid nodig.