In de kern gaat het hier om een economenprobleem. Centraal staat namelijk de vraag naar de effectiviteit van schaarse middelen. Het uiteindelijke doel van wetshandhaving kan immers niet zijn om zo hoog mogelijke boetes op te leggen. Het gaat erom hoe ongewenst gedrag kan worden afgeschrikt.

Juist om deze reden is de bundel New Perspectives on Economic Crime van belang. De bundel analyseert een palet aan ongewenste ondernemingsactiviteiten van belastingontduiking tot (beurs)fraude en kartelvorming tot milieudelict. Hierbij wordt steeds in essentie het model van de homo economicus toegepast. Deze `rationele beslisser' maakt een zakelijke afweging tussen de verwachte kosten en de verwachte baten van crimineel gedrag. Zijn de baten hoger dan de lasten, dan zal de ondernemer crimineel worden.

De kracht van deze benadering ligt in de eenvoud, ook al is de toepassing in de weerbarstige praktijk natuurlijk niet altijd zo simpel. Dikwijls zijn de baten van de economische crimineel niet direct zichtbaar (een boekhouding die een opwaarts vertekende winst voorspiegelt kan tot koersstijging leiden en dus tot een hogere bonus, maar dit hoeft niet). Soms zijn opbrengsten alleen voor het getrainde economenoog zichtbaar, zoals in het geval van milieucriminaliteit (economen herkennen in de `kostenbesparing' van een illegale storting een `winst' voor de wetsovertreder).

Ook de bepaling van de kosten is problematisch, vooral omdat het hierbij grotendeels gaat om inschattingen en verwachtingen. Een rationele economische crimineel zal niet alleen kijken naar de boetes die worden opgelegd of naar de kosten van een geschonden reputatie en een beschadigd trade mark, maar ook de pakkans en de waarschijnlijkheid van een uiteindelijke veroordeling meewegen. De pakkans nu is bij economische criminaliteit vaak ontnuchterend klein. In hun heldere bijdrage over milieudelicten schatten de Maastrichtse hoogleraar Michael Faure en de Amsterdamse advocate Marjolein Visser deze op (veel) minder dan tien procent. Het is echter een denkfout uit dit gegeven te concluderen dat een effectieve afschrikwekkende boete daarom tien maal zo hoog moet zijn als het voordeel van de milieucrimineel. Immers, naarmate boetes stijgen, geldt dat de bewijslast en de eisen aan de bewijsvoering toenemen. Daardoor neemt de kans af dat een procedure eindigt in veroordeling. Men moet zich daarom afvragen of beboeting soms niet `te streng' is om te werken.

New Perspectives on Economic Crime is een goed toegankelijke bundel die slechts mank gaat doordat de focus eenzijdig is gericht op de sanctie als instrument van gedragsverandering. Dik Trom wist al dat je een ezel kan laten lopen door met een stok te dreigen én door met een wortel te lokken.