De aderlating van een continent van Eduardo Galeano is een klassieker van de Latijns-Amerikaanse politieke literatuur. Het beleefde in het Spaans zijn eerste druk in 1971 en maakte ogenblikkelijk furore in Latijns-Amerika onder linkse intellectuelen. Dit was in begrijpelijke taal geschreven sociaal-economische geschiedenis, een aanklacht van het eerste tot het laatste woord, een boek dat door militaire dictaturen werd verboden en in Cuba de hoogste literaire onderscheiding kreeg. Galeano's De aderlating gaf een gehele generatie op het Latijns-Amerikaanse continent haar politieke bewustwording. In Nederland verscheen een vertaling in 1976 en zojuist verscheen de vijfde herdruk met Galeano's nawoord uit 1978.

Galeano is de grote popularisator geweest van de Latijns-Amerikaanse variant op Lenins imperialisme-theorie. Latijns-Amerika wordt, betoogde hij, al vijf eeuwen uitgebuit, eerst door Spanje, daarna Engeland en ten slotte de Verenigde Staten. De onderontwikkeling van Latijns-Amerika is een rechtstreeks gevolg van de ontwikkeling van de industrielanden. ""De onderontwikkeling is geen etappe van de ontwikkeling, ze is er het gevolg van,' vat Galeano zijn visie samen.

In deze tijd van de Umwertung aller linke Werten is het tijd voor een frisse blik op dit monument. Galeano's theorie is de laatste decennia op talrijke manieren fundamenteel weerlegd: de meest ontwikkelde gebieden van Latijns-Amerika zijn die waar buitenlandse ondernemingen zijn gevestigd en die de nauwste banden met de internationale economie onderhouden. Als Latijns-Amerika werkelijk vijf eeuwen lang armer zou zijn geworden, dan zou de bevolking nu slechter af moeten zijn dan vòòr 1492. Galeano vindt dat vermoedelijk ook en schrijft dat zijn boek ""een geschiedenis van de plundering wil geven en tegelijkertijd wil vertellen hoe de huidige roofmechanismes werken, de conquistadores op hun karvelen en vlakbij hen de technocraten in hun jets, Hernán Cortés en de mariniers, de ambtenaren van de Spaanse koning en de missies van het IMF, de dividenden van de slavenhandelaren en de winsten van General Motors'.

Vijftien jaar geleden dweepte ik zelf met De Aderlating, maar nu irriteren de opgeklopte zinnen me. De vaak bejubelde beeldende taal waarmee Galeano de Latijns-Amerikaanse waanzin beschrijft, heeft na een paar pagina's een afstompende werking. Hij stort zich van het ene cliché in het andere, hetgeen des te opmerkelijker is omdat Galeano in zijn latere verhalenbundels juist toont een meester te zijn in subtiele observaties en in fijn gedoseerde emoties.

In dit boek gooit hij echter alle tragiek in een grote gehaktmolen die slechts één recept kent: nationalisaties en sociale hervormingen zijn altijd goed - ook al lopen ze uit op economische rampen omdat ze werden uitgevoerd door populistische dictators of door socialistische presidenten die weinig verstand van economie hadden. Als de utopie geen werkelijkheid wordt, is dat in de ogen van Galeano onveranderlijk de schuld van multinationale ondernemingen of van de deelname van Latijns-Amerika aan de wereldeconomie.

De aderlating van een continent is een tijdsdocument van de jaren zeventig en doet nu hopeloos verouderd aan. Latijns-Amerika gaat bij Galeano nog gebukt onder de militaire dictaturen; Cuba heet een hefboom voor een nieuwe wereld, waarin solidariteit de as van de intermenselijke verhoudingen is.

Erger is dat De aderlating de misvatting bestendigt dat gesloten, naar binnen gerichte nationalistische ontwikkeling beter is dan integratie in de wereldmarkt. De recente wending van de geschiedenis valt wat dat betreft pijnlijk in het nadeel van Galeano. De Sovjet-Unie, zijn Oosteuropese satellietstaten en cliënt-landen in de Derde wereld zijn door schade en schande tot het inzicht gekomen dat hun planeconomie de wedren met de markteconomie heeft verloren. Ze zoeken nu wanhopig naar manieren om veertig jaar naar binnen gerichte economieën open te gooien. De recente geschiedenis heeft De aderlating van zijn ideologische fundament ontdaan. Wat overblijft is een brok linkse Latijns-Amerikaanse retoriek. Aan de rijke en tragische geschiedenis van Latijns-Amerika verandert dat niets en de anekdotes blijven schokkend. Maar Galeano helpt zijn lezers niet om de werkelijkheid te begrijpen. De aderlating van een continent is misschien dan wel een meeslepend, maar vooral een misleidend meesterwerk.