Foto Maurice Boyer

Het was een jongensboek, De ongelofelijke avonturen van Bram Vingerling van Leonard Roggeveen, dat de twaalfjarige Haarlemmer Harry Kurt Victor Mulisch ertoe aanzette om ‘alchemist en schrijver’ te worden. Sinds zijn bekroonde romandebuut Archibald Strohalm (1952, over een gewone man die tot het kunstenaarschap geroepen wordt) publiceerde hij poëzie, essays, reportages en toneel, maar bovenal een twintigtal romans en verhalenbundels, waarvan de jongensboeken-voor-volwassenen De aanslag (over de nasleep van de Tweede Wereldoorlog)en De ontdekking van de hemel het best de tand des tijds hebben doorstaan. Mulisch, die als zoon van een Oostenrijkse collaborateur en een joodse moeder bekend is door de uitspraak ‘Ik ben de Tweede Wereldoorlog’, bezit het talent om een vlot leesbaar en simpel verhaal te ‘laden’ met oermythen, levensvragen, literaire verwijzingen en (wetenschaps)filosofie. Zo wordt de oorlogsroman Het stenen bruidsbed doorsneden met Homerische zangen, gaat De aanslag over schuld en boete, en verschuilt zich achter het lesbische-liefdesverhaal Twee vrouwen (1977) de Orpheus- én de Oedipusmythe. In Mulisch’ magnum opus, het 900 bladzijden dikke De ontdekking van de hemel, is zijn mythische wereldbeeld verpakt in een magischrealistische roman over een door engelen uitverkoren jongen die de Stenen Tafelen terug naar de hemel moet brengen omdat God vindt dat de mens door de technische vooruitgang hovaardig is geworden. Het laatste thema komt ook naar voren in De procedure, over een chemicus die nieuw leven maakt, terwijl Mulisch zijn andere stokpaardje, de oorlog, op een originele manier berijdt in Siegfried, waarin zijn alter ego het droeve verhaal verneemt van het (fictieve) zoontje van Adolf Hitler.

AANRADER: De aanslag (1982)
Vlot geschreven, perfect geconstrueerd en razend spannend – De aanslag is de ideale Tweede-Wereldoorlogroman voor iedereen die opziet tegen de peilloze tragiek van Reve’s Familie Boslowits of de nihilistische onzekerheid van Hermans Donkere kamer. ‘De geschiedenis van een voorval’, zoals de ondertitel van de roman luidt, begint in de hongerwinter, met een aanslag op een NSB’er die vervolgens vóór het huis van het Haarlemse gezin Steenwijk wordt neergelegd. Vader, moeder en oudste zoon worden door de Duitsers opgepakt en gefusilleerd, de 11-jarige Anton ontspringt de dans en wordt de rest van zijn leven geobsedeerd door de schuldvraag. Tijdens vier keerpunten van de naoorlogse geschiedenis ontmoet Anton de overlevenden van toen en de nazaten van de vermeende schuldigen, om tot de slotsom te komen dat ‘iedereen schuldig en onschuldig’ is. Een alwetende verteller, die er gemoedelijk op los filosofeert, en subtiele verwijzingen naar de Griekse mythologie zorgen ervoor dat deze whydunnit ook bij herlezing de moeite waard blijft.